شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٢ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

آن است كه گوينده در سخن خويش كلماتى يك‌وزن و آهنگين بياورد. سجع در نثر، حكم قافيه را در شعر دارد. به جاى «سجع» در مورد قرآن، واژه «فاصله» را نهاده‌اند.[١] سجع را سه گونه دانسته‌اند:

١. سجع متوازن، آن است كه كلمات آخر جمله‌ها، هم در وزن (هجا) و هم در حرف‌رَوى،[٢] مطابق باشند، مانند كار و بار، خامه و نامه.

نمونه‌اى از اين گونه فواصل قرآن مجيد را اين آيات دانسته‌اند:

«فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ\* وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ.[٣]

در بهشت تخت‌هايى بلند و قدح‌هايى گذاشته شده است».

«فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ\* وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ\* وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ.[٤]

در زير درخت كُنار بى‌خار. و درختان موز بر هم چيده شده و سايه‌هاى پايدار است».

«وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها\* وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها\* وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها\* وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها.[٥]

سوگند به خورشيد و روشنايى‌اش، و سوگند به ماه كه در پى آن مى‌آيد و سوگند به روز چون روشن گرداند و شب كه آن را چون پرده پوشاند».

٢. سجع مطرّف، آن است كه الفاظ آخر جمله‌ها، در حرف‌روى همگون، ولى در وزن (هجا) مختلف باشند؛ مانند كار و شكار، مال و آمال و شانه و نشانه. از فواصل قرآن كريم مى‌توان نمونه‌هاى ذيل را به عنوان «سجع مطرّف» برشمرد:

«ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً\* وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً.[٦]

[١]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٥٠ نوع سوم.

[٢]. روى(/ ابر پرباران) در اصطلاح عروض، حرف اصلى قافيه را گويند كه مدار قافيه برآن است؛ مانند حرف« ر» در كلمه‌هاى نشر، زير، در.

[٣]. غاشية: آيه ١٣- ١٤.

[٤]. واقعه: آيه ٢٨- ٣٠.

[٥]. شمس: آيه ١- ١٢.

[٦]. نوح: آيه ١٣- ١٤.