تاريخ و حيات انسان بر روى زمين، شاهد مكتب‌ها و انديشه‌هاى بسيارى بوده است كه هر يك در نظريه‌پردازى و تأملات ذهنىِ محض، دستى توانا داشته، ليكن فاقد دستور عملى و نظام‌هاى ارزشى هماهنگ، راقى و تعالى‌بخش براى پاسخگويى به خواست‌ها و نيازهاى زندگى معقول و نشاطآور بوده‌اند. انسان به حسب طبيعت و به اقتضاى محدوديت‌هاى ذاتى و عدم احاطه به اسرار و تفاصيل حيات، نمى‌تواند برنامه‌اى جامع و همه‌جانبه براى زندگى خود سامان دهد. افزون بر آن كه نقص‌ها و گرايش‌هاى ذاتى فردى، خانوادگى، قومى و ... نيز به نوبه خود مانعى جدّى در تدوين يك نظام عادلانه براى روابط زندگى انسان اند. امّا قرآن، كتاب هدايت و دستورالعمل راهبردى انسان براى تنظيم انواع روابط وى با خود، با خداوند هستى، و سرانجام با هم نوعان و آحاد جامعه است. هنر قرآن آن است كه تمام روابط حيات انسان را با نگرشى فراگير و هماهنگ مورد توجه قرار مى‌دهد.

نظام‌هاى گوناگون اخلاقى و حقوقى مربوط به حيات فردى، اجتماعى، اقتصادى، سياسى و جز آن، در قرآن كه همه ساحت‌هاى حيات معقول انسان را زير پوشش خود گرفته، موضوع هزاران مدخل و صدها كتاب در آن زمينه‌هاست.

قوانين تشريعى قرآن، افزون بر جامعيت، مصالح واقعى مخاطبان اعم از زن و مرد و كودك و پير و جوان را با نگرشى متعادل و واقع‌بينانه تبيين كرده است. افزون بر تمام اينها نكته‌اى كه نمى‌توان به سادگى از كنار آن گذشت اين است كه در نظام قانون‌گذارى قرآنى، همواره نگرش الهى و توجه به حضور خدا در ساحت زندگى فردى و اجتماعى انسان و مسئوليت مداوم انسان در پيشگاه قدسى خدا، مورد اهتمام اساسى است؛ نكته‌اى كه در قوانين وضعى بشرى مورد غفلت واقع شده است.

عناوين متنوّع طهارت، صلات، زكات، خمس، صوم، حج، اعتكاف، جهاد و صلح، امر به معروف و نهى از منكر، ميراث، قضا، شهادات، حدود و تعزيرات، قصاص، شفعه، غصب، احياى موات، اطعمه و اشربه، تجارات، رهن، حجر، ضمان، مشاركت، مضاربه، مزارعه، مساقات، وديعه، عاريه، اجاره، وكالت، وقف، سُكنا،