شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

جناس خط، آن است كه اركان جناس در كتابت، يكى، و در تلفظ و نقطه‌گذارى مختلف باشند؛ مانند بيمار و تيمار. اوج هنر و زيبايى در به كارگيرى جناس خط را مى‌توان در اين آيه نظاره‌گر شد:

«الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ\* وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ\* وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ\* وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ.[١]

كسى كه مرا آفريد، همو هدايتم مى‌كند. و كسى است كه غذايم مى‌دهد و سيرابم مى‌كند. و زمانى كه بيمار شدم، شفايم مى‌دهد. و همو است كه مرا مى‌ميراند و زنده‌ام مى‌كند».

جناس مضارع، آن است كه دو ركن جناس، در حرف اول يا وسط، مختلف باشند، پس اگر مخرج دو حرف، يعنى آهنگ تلفظ آنها، به يكديگر نزديك باشد، آن را جناس مضارع يا مشابه گويند؛ مانند حروف «ر»، «ل» و «ب»، «پ». آيات در پى آمده از آن جا كه دربردارنده جناس مضارع‌اند، از زيبايى و دل‌ربايى خاصّى بهره‌ورند:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ.[٢]

آنان از آن باز مى‌دارند و خود هم از آن دورى مى‌كنند».

«ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ.[٣]

اين بدان جهت است كه در زمين به ناروا شادى كرديد، و سخت به خود مى‌نازيديد».

«وَ إِنَّهُ عَلى‌ ذلِكَ لَشَهِيدٌ\* وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ.[٤]

او بر اين گواه است. و او سخت دوستدار خير است».

جناس لفظ، آن است كه كلمات متجانس در تلفظ، يكى، و در كتابت و معنا مختلف است؛ مانند خوار، خار يا همچون ناضره و ناظره در اين آيت زيبا:

[١]. شعرا: آيه ٧٨- ٨١.

[٢]. انعام: آيه ٢٦.

[٣]. غافر: آيه ٧٥.

[٤]. عاديات: آيه ٧- ٨.