در اینجا ایشان (علامه طباطبایی) نظرشان همین است، میگویند چه از نظر طبیعی و چه از نظر قرآنی هر دو، جامعه انسان باید به سوی وحدت کلی برود و میرود و نهایتِ امرِ جامعه انسان یک جامعه وُحدانی انسانی است. این کثرتهایی که الآن وجود دارد در نهایت امر همه از بین خواهد رفت که آیات هُوَ الَّذی ارْسَلَ رَسولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ [١] و آیات دیگر از این قبیل هم ناظر به همین است که نهایت امر، وحدت و یگانگی جامعه انسانی است.

بعد ایشان میگویند اصلًا طبیعت اینچنین است. همینطور که ماده در مراحل اولی خودش به سوی تکامل که حرکت میکند به صورت عنصر درمیآید، بعد عناصر با یکدیگر ترکیب میشوند به صورت یک مرکب جمادی درمیآیند، بعد مرکبهای جمادی به صورت مرکب نباتی کاملتر در میآیند، بعد به صورت حیوان، به صورت انسان، به صورت جامعه انسان و این سیر به سوی وحدت است، جامعههای انسانی هم در نهایت امر به یک وحدت میانجامد. و ایشان از آیات زیادی از قرآن استدلال میکنند که نظر قرآن هم همین است. بعد آیاتی از قرآن در این زمینه را که ایشان استفاده کردهاند مطرح میکنیم.

ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم

بعضی گفتهاند که اینطور نیست؛ اسلام ایدئولوژی خودش را بر اساس جامعه واحد جهانی تأسیس نکرده است. به تعبیرهای امروزی مسئله ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم است. آیا اسلام از ناسیونالیسم حمایت میکند یا ناسیونالیسم را نفی میکند و انترناسیونالیسم را تأیید میکند؟ شک ندارد که اسلام به دین واحد دعوت میکند. این را کسی انکار نمیکند جز یک اقلیتی. این فکر بیشتر در میان مسیحیها پیدا شده که آن معنی آزادی عقیدهای را که در اسلام هست این گونه تعبیر میکنند که اسلام طرفدار این نیست که حتماً مردم باید دین واحد داشته باشند، بلکه میگوید بالاخره مردم باید یک دینی داشته باشند اما اینکه آن دین چه دینی باشد، مختار و آزادند و از نظر اسلام علی السویه است، که من در کتاب عدل الهی [این نظر را] نقل کردهام. مثلًا جرج جرداق

[١] توبه/ ٣٣.