فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٣ - بازگشت چهار معنی به یک معنی

کار بردیم، برای اینکه او مطابق دینی که پادشاه داشت نمیتوانست برادرش را بگیرد بلکه باید به این بهانهها میگرفت. این «دینِ الْمَلِک» یعنی مقرراتی که در آن وقت حکمفرما بوده.

آیه دیگر همان «لَکمْ دینُکمْ وَ لِی دینِ» است: دین شما مال شما و دین من مال من. میخواهند بگویند ظاهرش این است که یعنی مجموع دستوراتی که من میگویم و این مقررات مال من، آنهایی هم که شما میگویید مال خودتان.

اگرچه در بسیاری از این آیات میشد مناقشه کرد ولی اجمالًا نمیشود مناقشه کرد که در بعضی از آنها دین به معنی همان اسلام یعنی این مجموعه دستورها آمده است.

معنی چهارم که مجازات باشد در سوره وَ الذّاریات آمده است: انَّما توعَدونَ لَصادِقٌ. وَ انَّ الدّینَ لَواقِعٌ [١]. آنچه به شما وعده داده میشود (راجع به قیامت) راست است و دینْ واقع شدنی است. اینجا مقصود از «دین» مجازات است و به همین دلیل روز قیامت یوم الدّین گفته میشود.

ارَأَیتَ الَّذی یکذِّبُ بِالدّینِ. فَذلِک الَّذی یدُعُّ الْیتیمَ. وَ لا یحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ [٢]. اینجا دو احتمال هست. یکی اینکه مقصود همین باشد که این کتاب میگوید: آیا دیدی آن کسی که روز جزا را تکذیب میکند؟ و اینچنین کسی که روز جزا را تکذیب میکند همان است که یتیم را به شدت میراند و دیگران را بر اطعام مساکین ترغیب نمیکند. البته احتمال اینکه دین به معنی همان مجموع دستورها (معنی سوم) باشد هم در اینجا هست.

بازگشت چهار معنی به یک معنی

این چهار معنا را که برای دین ذکر کردند، حق این بود که در اینجا یک مسئله دیگر هم طرح میکردند و آن مسئله این است که آیا واقعاً اینها چهار معنی مختلف است یا در واقع یک معناست؟

اما دو معنی اول را- که دین یکی به معنی فرمانروایی است و دیگری به معنی اطاعت کردن- نمیشود دو معنی گرفت. در لغتها (زبانها) خیلی اوقات یک فعل، هم لازم به کار برده میشود هم متعدی. این در واقع دو نحوه استعمال است. مثل لفظ