و اما راجع به بحث دوم که جامعه از خودش حیات دارد و وجود جامعه وجود حقیقی است، اینجا به این تعبیر (ترکیب اتحادی و ...) بیان نکردهاند، تعبیر را ما ذکر کردیم. فصلی دارند تحت عنوان «اعتبار الاسلام رابطةَ الفرد و المجتمع»، در ذیل آنجا این بحث ما را ذکر کردهاند. در صفحه ١٠٢ بعد از آنکه میگویند رابطه فرد و جامعه یک رابطه حقیقی است، مطلب را به این شکل بیان میکنند: و هذه الرابطة الحقیقیة بین الشخص و المجتمع (یک رابطه حقیقی است نه اعتباری) لا محالة تعدّی الی کینونة اخری. در واقع به این بیان است که رابطه افراد با یکدیگر که همان رابطه فرد با جامعه است منجر به یک کینونت جدید یعنی وجود جدید میشود. میخواهند بگویند که نظیر ترکیبهای طبیعی است که اگر دو ماده با یکدیگر ترکیب شدند (ترکیب حقیقی صورت گرفت یعنی روی یکدیگر اثر گذاشتند، این روی آن تأثیر کرد و آن روی این) بعد یک شیء جدید از ایندو به وجود میآید. میگویند ترکیبهای حقیقی در یک چنین موردی است. ایشان هم میخواهند بگویند که تأثیر افراد در یکدیگر سبب به وجود آمدن یک واقعیت جدید است به نام جامعه.

البته منظور واضح است که افراد جسم دارند و روح. افراد از نظر جسمی که با همدیگر ترکیب نمیشوند. هیچ کس در این باره بحث نمیکند. دورکهیم هم چنین حرفی نزده. اجسام که با یکدیگر ترکیب نمیشوند و استقلال دارند. رابطه اجسام با یکدیگر نظیر رابطه درختهای یک باغ با یکدیگر است. ولی انسانها شخص دارند و شخصیت. شخص ما به همین اندام ما مربوط است. من از آن نظر که اسمم زید است و پسر فلان شخص و دارای این جسم و این اندام هستم این شخص هستم. ولی من، شخصیتم، منام، منشام، مجموعه افکارم، مجموعه عقایدم، مجموعه تمایلاتم، مجموعه ملکاتم (ملکات بدم و ملکات خوبم) است، اینها مجموعاً شخصیت من را به وجود آورده، پس شخصیت من به فرهنگ من مربوط میشود. حال این فرهنگی که در من به وجود آمده از کجا به وجود آمده؟ آیا همه آن از خودم جوشیده؟ اینطور نیست؛ این را جامعه به من داده. البته من هم به جامعه [چیزهایی] دادهام. ولی من یک فردم در میان سی میلیون جمعیت. من به اندازه مثلًا یک سی میلیونیم دادهام و سی میلیون برابر گرفتهام. البته افراد فرق میکنند. افرادی هستند که به نسبت دیگران زیادتر [چیزهایی به جامعه] دادهاند. پس آنچه که به شخصیت من مربوط میشود حاصل ترکیب شخصیت من است با شخصیت