فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣٩ - « دین » در قرآن

این کتاب نوشته «دین به معنی اول و دوم در قرآن» در صورتی که تمام آیاتی که ذکر کردهاند فقط معنی دوم [را شامل است] و معنی اول در آن نیست.

- میتوان گفت معنی افَغَیرَ دینِ اللَّهِ یبْغونَ وَ لَهُ اسْلَمَ ... این است که آیا غیر از حکومت و استیلاء خدایی چیز دیگری را طلب میکنند؟ چرا این آیه را از آن طرف معنا نکنیم؟

استاد: چنین میشود: «آیا اینها دنبال یک «فرمانروایی» جز فرمانروایی خدا هستند؟» ولی مخصوصاً به قرینه «وَ لَهُ اسْلَمَ» باید گفت: آیا اطاعتی غیر از اطاعت خدا را طلب میکنند؟ نه قاهریتی غیر از قاهریت خدا را طلب میکنند.

- مانعی ندارد که بگوییم در حالی که حکومت واقعاً مال اوست و همه چیز تن به حکومت او داده ...

استاد: این لازمه آن است. یک وقت شما میگویید که آیا غیر از اطاعت حق اطاعتی را طلب میکنند و حال آنکه همه موجودات مطیع او هستند. این، جمله کامل و تمامی است. و یک وقت میگویید: آیا غیر از فرمان حق و فرمانروایی حق فرمانرواییای را جستجو میکنند؟ آنوقت با «وَ لَهُ اسْلَمَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ» خیلی جور درنمی آید. به هرحال این، مسئله مهمی نیست که آیا در قرآن به کار برده [شده یا نه.] لغت، آن را اجازه میدهد که «دانَ یدینُ» هم متعدی استعمال میشود هم لازم و اگر متعدی باشد به معنای قهر کردن است و اگر لازم باشد به معنی اطاعت کردن، ولی ظاهر این است که در این دسته آیات قرآن هر جا که «دین» آمده، به آن معنا گفته میشود که آن حالت انسان است که حالت اطاعت باشد.

برویم سراغ دین به معنی سوم. دین به معنی شریعت و قانون، مجموع دستورها. در سوره یونس میفرماید:

قُلْ یا ایهَا النّاسُ انْ کنْتُمْ فی شَک مِنْ دینی فَلا اعْبُدُ الَّذینَ تَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ وَ لکنْ اعْبُدُ اللَّهَ الَّذی یتَوَفّیکمْ وَ امِرْتُ انْ اکونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ. وَ انْ اقِمْ