آیه به ظاهر (یعنی اگر آیه را آن جور تفسیر کنیم) سنت الهی را یاری مستضعفین و پیروزی آنها بیان میکند. در یک آیه دیگر سنت الهی را بر پیروزی مؤمنین و کسانی که عمل صالح میکنند بیان کرده است. آنوقت در جایی که مردمی هم مستضعفاند هم مؤمن و عمل صالح دارند ملاک کدام یک از اینهاست؟ آیا خدا اینها را به دلیل ایمان و عمل صالحشان پیروز میگرداند یا به دلیل استضعاف شدن؟ اگر به دلیل ایمان و عمل صالحشان باشد یعنی چنانچه احیاناً مستضعف هم نباشند ولی به شرط اینکه مؤمن باشند (قهراً مستضعِف هم نباید باشند چون آنوقت عملشان صالح نیست) وعده خدا بر پیروزی اهل ایمان و عمل صالح است. چنانکه آیات دیگر قرآن میگوید: وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحْزَنوا وَ انْتُمُ الْاعْلَوْنَ انْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ [١] (نه انْ کنْتُمْ مُسْتَضْعَفینَ). و اما اگر ملاک استضعاف باشد، درست است که اینها هم مؤمنند و هم عملشان عمل صالح ولی آنچه که دخالت دارد و ملاک سنت الهی است ایمان و عمل صالح نیست استضعاف شدگی است. پس اگر گروهی استضعاف شده باشند ولو مؤمن هم نباشند، به خدا و پیغمبر و به راه اسلام و ایمان اعتقاد نداشته باشند ولی مستضعفند و با استضعافگرها دارند مبارزه میکنند، سنت الهی بر یاری مستضعفین است.

ما فعلًا مسئله را طرح کردهایم تا ببینیم از مجموع آیات قرآن چه درمیآوریم، آیا سنت الهی بر یاری اهل ایمان و عاملین به عمل صالح است یا بر یاری مستضعفین؟ فرضاً بگوییم- به قول آنها- همیشه مؤمنین و عاملین به عمل صالح مستضعفند، در عین حال ملاک کدام یک از اینهاست؟ اولًا که این کلی را نمیشود گفت که همیشه بین اینها از نسب اربعی که منطق میگوید تساوی برقرار است: هر مؤمن و عامل صالحی مستضعف است و هر مستضعفی مؤمن و عامل صالح. عملًا بین اینها عموم و خصوص من وجه برقرار است: بسا مؤمن و عامل صالح که مستضعف نیست، لااقل از گروه سوم است (چون ما به گروه سوم و قطب سوم قائل هستیم) و چه بسیار- که این خیلی زیاد است- مستضعفینی که مؤمن نیستند و عامل صالح هم به منطق قرآن (که برخی کارها را عمل صالح میداند) نیستند. ولی اگر گروهی مؤمنند و عامل به عمل صالح، در عین حال مستضعفند، باید ببینیم ملاک [پیروزی آنها] چیست؟ به این ملاک است یا به آن ملاک؟

مفسرین که این حرف را گفتهاند و برای این مطلب تعمیم قائل نشدهاند، برای این

[١] آل عمران/ ١٣٩.