ذلِک الدّینُ الْقَیمُ وَ لکنَّ اکثَرَ النّاسِ لا یعْلَمونَ [١]. توجه خودت را پایدار بدار برای دین در حالی که تو حنیفی یعنی گرایش به حق داری (یا ممکن است حَنیفاً «حال» برای دین باشد: دین حنیف، دینِ گرایش دارنده به حقیقت). فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها بر تو باد آن فطرة اللّهی که همه مردم را بر او آفریده است، یعنی دین. لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ چیزی که فطرت انسانها شد، تغییرپذیر نیست. ذلِک الدّینُ الْقَیمُ این است دین استوار وَ لکنَّ اکثَرَ النّاسِ لا یعْلَمونَ.

در اینجا هردو معنا را میشود گرفت. یکی اینکه توجه خودت را استوار گردان به دین، یعنی به اطاعت حق. مراقب باش که فقط و فقط بنده او و مطیع او باشی، مطیع مخلص او باشی و بس. بر تو باد این فطرة اللَّه؛ یعنی این گرایش اینچنینی در نهاد انسان نهاده شده، اصلًا خدا انسان را با چنین گرایشی آفریده، این گرایش یک گرایش تحمیلی بیرونی نیست، گرایشی است که بذر آن را خدا در نهاد هر کسی قرار داده است. ولی البته به این معنا دین فطری است که یک گرایش فطری است در درون انسان. به آن معنای سومی هم که این کتاب قصد کرده درست است: دین یعنی این دستورهای الهی که الآن هست. چون دستورها مطابق با احتیاجات است و رعایت احتیاجات به نحو فطری شده است، اینجا هم درست است که بگوییم: توجه خودت را به این مجموعه دستورها و مقررات قرار بده که اینها همه یک سلسله دستورهای فطری است که خداوند مردم را بر اساس این فطرتها آفریده است. ما، هم میتوانیم بگوییم [دین در اینجا] دستورهای فطری است هم میتوانیم بگوییم گرایش فطری است، ولی به نظر من اینجا هم اگر دین را به همان معنای «گرایش» بگیریم بهتر است.

البته غیر از این آیات، آیات دیگری ما داریم که در آن آیات واقعاً دین به معنای همین «شرع» که ایشان میگوید استعمال شده، و من تعجب میکنم چرا آن آیات را نیاورده، مثل همان آیهای که خواندم: الْیوْمَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتی (در قضیه غدیر خم است) امروز ما دین را برای شما کامل گردانیدیم. این نشان میدهد که دین یک مجموعه است که با این دستور به حد کمال خودش رسیده است. «دین» در این آیه با همان شرع و قانون و مجموع دستورها سازگار است. بعد میگوید: وَ رَضَیتُ لَکمُ الْاسْلامَ دیناً و من اسلام را برای شما به عنوان یک دین پسندیدم. یعنی حالا که این دین

[١] روم/ ٣٠.