انسان وقتی که به دنیا میآید هیچ امر انسانی در نهاد او وجود ندارد، تمام امور انسانی که شما میگویید، ساختههای جامعه است و جامعه به انسان میدهد. فرق فرد انسان با فرد حیوان این است که فرد حیوان قدرت پذیرش را ندارد ولی فرد انسان قدرت پذیرش را دارد.

انسان مثل یک ماده خام به دنیا میآید که بعد جامعه اینها را به او میدهد، یا مانند یک نوار ضبط صوت به دنیا میآید، جامعه او را پر میکند. از هرچه هم که جامعه پر کند از همان پر میشود، بستگی دارد که عوامل اجتماعی چه عواملی باشد. هرچه را که شما از جنبههای علمی، فلسفی، فکری، مذهبی، اخلاقی دارید چیزی از آن برای شما فطری نیست، همه را جامعه به شما داده، منتها فرق شما [با حیوان یا جماد] این است که شما نوار ضبط صوت هستید و صوتهای بیرون را ضبط میکنید ولی این مقوا این قدرت را ندارد. حیوان اگر در جامعه بیاید نمیتواند از جامعه بگیرد ولی انسان که وارد جامعه شود از جامعه میگیرد. این نظریه نیز بکلی انکار فطرت است.

نظریه سوم- که ما هروقت میگوییم «فطرت» مقصودمان این است- میگوید انسان نه ساخته شده و پرداخته شده به دنیا میآید و نه خالی خالی و فاقد هر بعدی از ابعاد انسانی که تمام ابعاد انسانی را جامعه به او بدهد، بلکه انسان وقتی که به دنیا میآید، بذر این امور انسانی در وجودش کاشته شده، در جامعه اینها باید رشد کند. مثل زمینی که بذر را در آن پاشیدهاند و الآن در درون این زمین وجود دارد، فقط احتیاج دارد به اینکه به این زمین آب و نور و حرارت برسد و شرایطِ مساعد موجود باشد تا این بذر از درون رشد کند.

امور فطری در انسان این گونه است. وقتی میگویند انسان با یک سلسله امور فطری به دنیا میآید، نه به این معنی است که آنچنان که یک عالِم از جهان و خدا تصور و تصدیق دارد، او هم با یک تصور و تصدیقی از جهان و خدا و از اخلاق و مذهب و همه مسائل به دنیا میآید. نه، بذر اینها در نهادش هست؛ اگر جامعه بخواهد اینها را پرورش بدهد، همین قدر که به اینها آب و هوا و نور و حرارت برساند آن خودش از درون رشد میکند.

بنابراین مسئله خدا که یک امر فطری است، به این معنا یک امر فطری است. چنین نیست که احتیاج به آمدن پیغمبران نباشد، احتیاج به این باغبان نباشد، ولی او فقط باغبان است. و لهذا قرآن میگوید: ما کنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسولًا [١] ما تا پیغمبری در میان مردمی

[١] اسراء/ ١٥.