فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٤ - بررسی

نفرستاده باشیم آن مردم را هرگز عذاب نمیکنیم؛ یعنی آن مقداری که در فطرت دارند زمینه پرورش دعوت پیغمبران را درست میکند، پیغمبران میآیند اینها را متذکر میکنند، در واقع روی این زمینی که بذرش پاشیده شده عمل میکنند و این بذر را پرورش میدهند. بنابراین مانعی نیست که انسان بالفطره یک سلسله امور را بداند و در عین حال چون تعلیم و تذکر یک پیغمبر به او نرسیده معذور باشد. این، حرف درستی است و اشکال ندارد.

- اینکه فرمودید «انَّ الدّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْاسْلامُ» [٢] عبارت از نظام خاتم باشد آیا منافات ندارد با آن آیه که انَّ الَّذینَ امَنوا وَ الَّذینَ هادوا وَ النَّصاری وَ الصّابِئینَ مَنْ امَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ [١].

استاد: نه، ما در بخش آخر کتاب عدل الهی این دو آیهای که الآن شما خواندید و آیات دیگر را طرح کردهایم و از نظر خودمان آن تضادهای ظاهری که به نظر میرسد همه را حل کردهایم. چون آنجا مفصل بحث کردهایم دیگر تکرار نمیکنیم.

- به هرحال مسئلهای که نویسنده مطرح کرده که دین را به معنی یک نظام گرفته با بعضی از آیات سازگار است (حالا لَکمْ دینُکمْ را رها کنیم). مثلًا هُوَ الَّذی ارْسَلَ رَسولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینَ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ [٢] که دینهای باطل همه در یک سو و دین حق در یک سو و این دین بر آن دینها پیروز میشود. این خیلی خوب است که ما دین را به معنی آن نظام حق بگیریم که بر نظامهای باطل پیروز میشود. یا مخصوصاً در آن آیه: الْیوْمَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ [٣] که در زمینه نظام اجتماعی اسلام و رهبری و حکومت و این مسائل است. وقتی که ما لفظ «دین» را بر کلمه «نظام» تطبیق میکنیم تمام این مفاهیم و معانی در آن جمع میشود، ولی وقتی که