مسئله چهارم مسئله بسیار مهمی است که مخصوصاً از نظر قرآنی ما باید این بحث را دنبال کنیم و خیلی آیات از آیات قرآنی را باید مطالعه کنیم که رفقا هم باید در این جهت کمک بدهند. این بحث را ما تحت این عنوان طرح میکنیم: آیا تاریخ در طبیعت خودش و به حسب ماهیت خودش مادی است؟ و به عبارت دیگر: آیا تاریخ ماتریالیست است؟ و یا تاریخ مادی نیست معنوی است، به تعبیر دیگر ایده آلیست است؟ و یا شقّ سومی وجود دارد: تاریخ نه ماتریالیست است و نه ایده آلیست؛ تاریخ واقع گراست و در واقع گرایی و واقعیت گرایی خودش، هم ماده جوست و هم معناجو، که ما از آن به «رئالیست» تعبیر میکنیم. پس مسئله چهارم این است که آیا تاریخ ماتریالیست است یا ایده آلیست است یا رئالیست؟

«تاریخ ماتریالیست است» یعنی چه؟ این از حساسترین مسائلی است که ما با آن روبرو هستیم و باید رویش خیلی کار کنیم. اینکه میگوییم «ماتریالیست» یعنی اخلاقاً ماتریالیست، یعنی آن هدف نهایی جامعه که به دنبال آن است و آنچه که برای جامعه اصالت دارد فقط امور مادی است.

جامعه در طبیعت خودش آنچه را که بالاصاله خواهان است هدفهای مادی است و اما هدفهای معنوی هدفهای ثانوی جامعه است و در طفیل هدفهای مادی.

در جامعه خیلی مسائل وجود دارد، مسائل مادی وجود دارد مسائل معنوی وجود دارد. از مجموع مؤسساتی که در یک جامعه هست انسان میتواند به نیازهای جامعه پی ببرد. جامعه یک سازمان بزرگ و وسیع دارد که باز خود آن به سازمانهای مختلف تقسیم میشود. یکی از آنها سازمان اقتصادی جامعه یا بنیاد اقتصادی جامعه است. جامعه کشاورزی دارد، بازرگانی دارد، صنعت دارد؛ یعنی قسمتهای تولیدی، آن که در جامعه تولید میکند. جامعه سازمان قانونی دارد.

بالاخره دولتی دارد، قانونی دارد، مقرراتی دارد که در پرتو آن مقررات زندگی میکند. جامعه فرهنگ دارد، آموزش و پرورش دارد، همان تعلیم و تربیت، تأسیسات بزرگ آموزشی و پرورشی دارد. سازمان قضایی دارد: دادگستری. سازمان دینی و مذهبی دارد. و سازمانهای سیاسی دارد به شکلهای مختلف، دولت به یک شکل، احزاب سیاسی به شکل دیگر. هرکدام از اینها هم تأمین کننده یک نیاز برای جامعه است. دستگاههای تولیدی نیازهای مادی جامعه را تأمین میکند.

قانون میخواهد عدالت اجتماعی را [از طریق] مقرراتی که در پرتو آن حد و مرزها تعیین شده باشد تأمین کند.