مسئله دیگر این است که این سؤال قهراً مطرح میشود: آیا اگر ما برای جامعه روح قائل شدیم، هدف هم برایش قائل هستیم یا نه؟ افراد هدف دارند. آیا جامعه هدف دارد یا هدف ندارد؟ و قهراً آیا هدف جامعه تکامل است یا نه؟ این خودش یک مسئلهای است. ما هنوز پیدا نکردهایم ببینیم در این مسئله چه میگویند ولی ظاهر این است که نمیخواهند قائل به هدف بشوند چون اساساً اینها کوشش میکنند که هدفداری را چه در طبیعت چه در انسان و چه در جامعه انکار کنند یعنی هدفداری را به اصطلاح یک اصل متافیزیکی میدانند و حتی الامکان کوشش میکنند که به آن قائل نباشند؛ ولی از بسیاری حرفها که میزنند معلوم میشود که این روح بهطور ناآگاهانه هدفدار است، افراد را به عنوان اعضای خودش برای هدفهای خود استخدام میکند. اما به هرحال این مسئله مطرح است که آیا جامعه هدف دارد یا هدف ندارد؟ و این در مسئله زمان و روح زمان، مسئله زمان و پیشروی که ما همیشه تحت عنوان «مقتضیات زمان» مطرح میکنیم مسئله قابل توجهی خواهد بود. آیا زمان- که در اینجا مقصود روح زمان یعنی روح جامعه است- همیشه به طرف تکامل میرود و در نتیجه آنچه که در دوره بعد پیدا میشود و جامعه در دوره بعد خلق میکند از دوره قبل کاملتر است، پس همیشه افراد وظیفهشان این است که خودشان را منطبق کنند با آنچه که زمان آورده است؟ هگل هم در فلسفه تاریخ خودش چنین نظریهای دارد که قائل به روح زمان است یعنی معتقد است که روح زمان به طرف تکامل پیش میرود و بنابراین انسان یعنی فرد باید خودش را با جامعه منطبق کند، یعنی حرکت جامعه برای فرد مقیاس و معیار است و خودش دلیل بر صحت است، فرد باید ببیند که چه چیز تکامل است، آنچه را که ذوق زمان میپسندد و روح زمان انتخاب کرده انجام دهد. پس هرکسی که بخواهد در مقابل زمان ایستادگی کند کار او غلط است و بالاخره محکوم به فنا و نیستی و نابودی است.

نقطه مقابل، نظریه دیگری است که میگوید زمان خطا میکند همچنان که صواب هم مرتکب میشود؛ یعنی هرچه که در زمان واقع میشود الّا و لابدّ دلیل بر کمال نیست. دلیلش را بعد عرض میکنیم. در گذشته به یک مناسبت دیگر قضیه را طرح کردیم، اکنون عرض میکنیم که اینطور نیست؛ زمان انحطاط دارد و اعتلا دارد، زمان انحراف دارد و استقامت دارد؛ با انحرافهای زمان باید مبارزه کرد، با استقامتها و پیشرفتهای زمان باید هماهنگی کرد. زمان معیار نیست بلکه زمان خودش با معیار دیگری باید سنجیده بشود،