مفسرین گفتهاند نه، عبارت عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفوا عام استغراقی نیست: «و اراده کردهایم و میکنیم برای همه گروههای مستضعف در جهان» که یک قانون کلی در جهان باشد و ملاکش استضعاف و استضعافگری بشود، بلکه الَّذینَ اشاره به همان مستضعفهای زمان فرعون است: ما بر آن مستضعفهای زمان فرعون چنین اراده میکنیم، که گفتهاند نُریدُ جمله حالیه است از آن قسمت، یعنی انَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْارْضِ وَ جَعَلَ اهْلَها شِیعاً یسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یذَبِّحُ ابْناءَ هُمْ وَ یسْتَحْیی نِساءَ هُمْ انَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدینَ. وَ نُریدُ ... این کارها را میکند و حال آنکه او دارد یک جور کار میکند، تقدیر الهی در باطن کار دیگری را میکند؛ او چنین میکند و حال آنکه ما هم در همان حال اراده میکنیم که همان مستضعفین فرعون را امام و وارث و مسلط قرار بدهیم.

اگر بگوییم به چه دلیل؟ چرا مفسرین جمله را حالیه گرفتهاند و «الَّذینَ اسْتُضْعِفوا» را به قوم بنی اسرائیل اختصاص دادهاند و به صورت یک قاعده کلی تلقی نکردهاند، میگویند چون بعدش میگوید: وَ نُرِی فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما مِنْهُمْ ما کانوا یحْذَرونَ. ما اراده میکنیم که اینها را مسلط کنیم و به فرعون و هامان و جنود آنها (فرعون و هامان و جنودشان دو امر شخصی و دو فرد شخصی بودند) [نشان خواهیم داد آنچه را که از آن میترسیدند.]

پس این آیه این مطلب را به صورت یک اصل کلی بیان نکرده است. این نکته خیلی دقیقی است که باید توجه کرد. اگر به صورت اصل کلی باشد معنایش به اصطلاح فقها و اصولیین این است که ملاک استضعاف است. وعده خدایی و سنت الهی بر پیروزی چه کسانی است؟ بر پیروزی مستضعفها از آن جهت که مستضعف هستند، یعنی ملاک استضعاف شدگی است. اما اگر آیه را به آن گونه دیگر تفسیر کنیم، وَ نُریدُ را جمله حالیه بگیریم و «الَّذینَ اسْتُضْعِفوا» را عهد بگیریم: بر آن کسانی که فرعون استضعاف کرده بود، آنوقت ملاک کلی به دست نمیآید که پیروزی مستضعفین در همه عالم قانون کلی باشد، بلکه ممکن است قانون کلی یک امر دیگری باشد، چه باشد؟ آن آیه: وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ امَنوا مِنْکمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْارْضِ [١].

ما الآن دو آیه داریم. به ظاهر این دو آیه با دو ملاک مختلف بحث میکند. در یک

[١] نور/ ٥٥.