شریعتها، و مجازاتها؛ یعنی مجموع یک نظام. یک نظامی که مشتمل بر فرمانروایی خداست و مشتمل بر اطاعت و خضوع و عبودیت بنده است و مشتمل بر یک سلسله قوانین و مقررات است و مشتمل بر یک سلسله مجازاتها، این مجموع یعنی دین. حالا ببینیم آیا واقعاً چنین چیزی هست که گاهی اگر [در قرآن] دین گفته شده، همه اینها گفته شده است؟ آیا دین به معنی فرمانروایی خدا و اطاعت بنده و مجموع مقرراتی که از ناحیه خدا برای بندگان وضع شده و مجموع مجازاتهایی که برای اطاعت و عصیانها قرار داده شده، در قرآن به کار برده شده یا نه؟ میگویند بله. آیهای در سوره توبه است، آیه معروف جِزیه اهل کتاب: قاتِلُوا الَّذینَ لا یؤْمِنونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیوْمِ الْاخِرِ بجنگید با این مردمی که نه به اللَّه ایمان دارند و نه به روز آخر و قیامت. یعنی اینها هم که اسمشان «مذهبی» است [به خدا و قیامت ایمان ندارند.] مشرکین، بدیهی است که مشرک و بت پرست بودند و به قیامت هم اعتقادی نداشتند و خدا را هم که اعتقاد داشتند میگفتند خدا را نباید عبادت کرد، بتها را باید عبادت کرد. اینها هم که به ظاهر خودشان را متدین و پیرو یک پیغمبر میدانند، در واقع هیچ حقیقتی در کارشان نیست، نه به خدا ایمان دارند و نه به یومِ آخر.

وَ لایحَرِّمونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ و نه آنچه را که خدا و رسولش تحریم میکنند آنها تحریم میکنند، یعنی ابایی ندارند که همه این تحریمات را بشکنند. وَ لا یدینونَ دینَ الْحَقِ و به دین حق متدین نیستند. آنها چه کسانی هستند؟ مِنَ الَّذینَ اوتُوا الْکتابَ [١] از مردمی که کتاب به آنها داده شده، که روی این مسئله در میان مفسرین بحث است که آیا مِنْ مِن بیانی است یا مِن تبعیضی. اگر مِن بیانی باشد یعنی تمام اهل کتاب اینجور هستند، اصلًا این اهل کتاب در واقع ایمان به خدا و ایمان به یوم آخر ندارند. و اگر مِن تبعیضی باشد یعنی آن گروهی از اهل کتاب که انتسابِ به یک کتاب آسمانی دارند و خودشان را پیرو یک مذهب میدانند ولی در عمل نه به خدا اعتقاد دارند نه به یوم آخر. مصداق بارزش اسرائیلیها هستند. اینها الآن به حسب انتسابات دنیایی میگویند ما یهودی و پیرو مذهب یهود هستیم، در صورتی که اگر [واقعیت] اینها را بشکافی اصلًا بوی مذهب در اینها وجود ندارد، یعنی وقتی که پای مسائل خصوصیشان به میان بیاید نه خدا را قبول دارند نه موسی را و نه روز جزا را. اگر مِنْ مِن تبعیضی باشد معنای آیه این است: آن گروهی از اهل کتاب که خودشان را به یک

[١] توبه/ ٢٩.