و همان چیزی که اسمش را «جامعه واحد انسانی» میگذاریم در آینده به وجود خواهد آمد و اصلًا اسلام هم جز [این] نیست، یعنی برنامهای که در نهایت امر این را میخواهد به وجود بیاورد.

پس این مسئله که هویتهای ملی در ذات خود تقدّس دارند و به اینها نباید دست زد و حتی اسلام هم به اینها کار ندارد، حرف درستی نیست.

احتمالات درباره آیه سوره حجرات

جمله انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی [٢] را به حسب احتمال اوّلی سه نوع میشود ترجمه و معنی کرد. یکی اینکه بگوییم آیه میگویدای مردم ما همه شما را از یک پدر و مادر یعنی از یک زوجْ انسان آفریدیم. مقصود این است که همه نسبها به یک پدر و مادر منتهی میشود، که آن وقت مقدمهای است برای آن مسئله بعد که تفاخر به نسب اصلًا بیاساس است. اگر انسانها در اجداد اوّلی به افراد متعددی میپیوستند جای این حرفها بود، ولی پدربزرگ و مادربزرگ همه یک نفر است، پس دیگر جای این «من» «من» ها که نژاد ما چنین نژاد شما چنین، نیست. این احتمال البته از همه قویتر است.

احتمال دوم که [از نظر قوّت] بعد از این احتمال و نزدیک به آن است ولی البته به این حد قوی نیست این است که «انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی» یعنی همه شما را از مردی و زنی آفریدیم، یعنی کأنه میگوید که هر انسانی جز این نیست که یک مرد در وجودش دخالت داشته و یک زن. در این جهت همه علی السویه هستند. آیا کسی میتواند ادعا کند که من از دیگری اشرفم، چرا؟ زیرا من به جای یک مادر ده تا مادر دارم، یا به جای یک پدر ده تا پدر دارم؛ تو یک پدر داری من ده تا پدر دارم؟ جای این حرفها نیست. هر کدامتان یک پدر و یک مادر که بیشتر ندارید، پس چه فرقی میان شما هست؟ البته این احتمال از نظر معنا به قسمتهای بعد که میخواهد نفی تفاخر کند میخورد که انتساب به پدر [و مادر موجب تفاخر نیست.]

آن اوّلی معنایش انتساب به جدّ اعلی است که از جدّ اعلی همهتان به یک نفر منتهی میشوید پس [افتخار به] انتساب به جدّ اعلی بیمعنی است. دومی میگوید افتخار به انتساب به پدر و مادر [بی معنی است] چون هر کسی یک پدر و یک مادر بیشتر ندارد؛

[١] حجرات/ ١٣.