فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٧ - بررسی

یدینونَ دینَ الْحَقِ و متدین به دین حق نیستند. جمله «وَ لا یدینونَ دینَ الْحَقِّ» غیر از همین نیست که اینها متدین به دین اسلام نیستند. چه دلیلی دارد که غیر از این چیز دیگری باشد؟

- مگر دین حق جز همان ایمان به خدا و ایمان به روز قیامت و حلال و حرام است؟

استاد: همان باشد، تازه تفسیری از آن میشود. چون وقتی که ما میگوییم دین قبول [و پذیرش] است یا دین مقررات است، شامل اعتقادات هم هست.

- اعتقادات ایمان است.

استاد: آن همان معنای سوم است. در معنی سوم، ایمان به خدا هست، ایمان به روز قیامت هست و یحَرِّمونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ هم هست یعنی التزام به شریعت هم در آن هست. این همان معنی سوم است، نه اینکه یک معنی دیگر بشود که شامل معنی سوم هم هست.«وَ لا یدینونَ دینَ الْحَقِّ» یعنی اینها ملتزم و متعهد به مجموع این دستورها نیستند. این همان معنی سوم است. لا یدینونَ یعنی تسلیم و خاضع نیستند. کلمه لا یدینونَ دینِ به معنای خضوع (معنای دوم) است.«دینَ الْحَقِّ» همان معنی سوم را میگوید، یعنی لایخْضَعونَ برای آنچه که از ناحیه خدا بر پیغمبرش نازل شده است.

دیگر اینجا یک دین جامع نیست؛ در «لا یدینونَ» دینِ به معنای دوم گفته شده و در «دینَ الْحَقِ» دینِ به معنای سوم، چیز دیگری نیست.

آیه دیگری که این کتاب ذکر کرده این آیه است: وَ قالَ فِرْعَوْنُ ذَرونی اقْتُلْ موسی وَلْیدْعُ رَبَّهُ انّی اخافُ انْ یبَدِّلَ دینَکمْ اوْ انْ یظْهِرَ فِی الْارْضِ الْفَسادَ [١]. میگوید فرعون به اطرافیان خودش گفت اجازه بدهید، بگذارید (یعنی رأی بدهید) که من موسی را بکشم، حالا او برود هرچه میخواهد ربّ خودش را بخواند. چرا بکشم؟ من میترسم که او دین شما را تغییر بدهد یا اینکه در زمین فساد بپا کند. [نویسنده] میگوید: «اینجا وقتی میگوید دین شما را تغییر بدهد، یعنی مجموع این مقررات و دستورهایی که در اینجا