فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٨ - بررسی

هست.» این درست معنی سوم میشود، معنی جامع نیست. یعنی فرعون و فرعونیها هم دینی داشتند که عبارت بود از مجموعهای از آداب و معتقَدات و عملیاتی که داشتند. به اینها «دین» میگفتند. این همان معنی سوم است و معنی جامع نیست.

انَّ الدّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْاسْلامُ [٢]. این همان معنی سوم را داراست.

- معنی اول نیست؟

استاد: نه، چون الْاسْلام است: دین در نزد خدا اسلام است.

- تسلیم شدن؟

استاد: نه، البته اگر اسلام به معنای تسلیم شدن باشد، اینجا آن معنای دوم میشود، ولی ظاهر این است که [به آن معنا نیست.]

- لغت «اسلام» آیا در آیات دیگر به معنای تسلیم هم به کار رفته؟

استاد: بله، ولی اینجا وقتی میگوید: انَّ الدّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْاسْلامُ اصلًا معنا پیدا نمیکند [که بگوییم] دین (یعنی خضوع در نزد خدا) همان خضوع کردن است! این معنا ندارد ... [١] این هم ظاهرش این است که همان مجموع دستورها را بیان میکند.

اذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ. وَ رَأَیتَ النّاسَ یدْخُلونَ فی دینِ اللَّهِ افْواجاً [٢]. معلوم است که «فی دینِ اللَّه» یعنی در همین اسلام، در این مجموعه، در این مکتب. [یدْخُلونَ فی دینِ اللَّهِ یعنی] پیرو این مکتب میشوند. این نیز همان معنای سوم را بیان میکند.

به هرحال خیال نمیکنم آنچه که ایشان «دین به معنی جامع» میگوید [در این آیات ذکر شده باشد.] معنی سومی که خود ایشان ذکر کرده همان معنای جامع است: