میفرماید:اسْتَکبَرْتَ امْ کنْتَ مِنَ الْعالینَ. آیا تکبر ورزیدی؟ اینجا معلوم است که استکبار کردن باز استکبار اخلاقی است. در مورد شیطان استکبار اجتماعی معنی ندارد.

- امْ کنْتَ ...

استاد: باید به تفسیر مراجعه کنم. ظاهراً این امْ معنی بَلْ را میدهد. گویا آیه اینطور میخواهد بگوید که آیا استکبار کردی؟ یعنی الآن به این قضیه بالخصوص تکبر ورزیدی؟ بلکه نه، تو از سابق مریض بودی: کنْتَ تو همیشه این گونه بودهای، این بیماری را همیشه داشتهای. احتمال میدهم چنین باشد؛ بهطور جزم از من نگیرید.

در آیه ١٣٣ اعراف راجع به قوم فرعون میفرماید: فَارْسَلْنا عَلَیهِمُ الطّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ ایاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکبَروا وَ کانوا قَوْماً مُجْرِمینَ. آن آیات دهگانه (بلاها) را بر آنها فرستادیم، در عین حال استکبار کردند، یعنی در مقابل ما استکبار کردند. باز میشود استکبار اخلاقی.

سوره یونس، آیه ٧٥: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ موسی وَ هارونَ الی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِایاتِنا فَاسْتَکبَروا وَ کانوا قَوْماً مُجْرِمینَ. «فَاسْتَکبَروا» در اینجا معلوم است که استکبار اخلاقی است با اینکه در مورد فرعون و [یارانش] است.

شبیه این در سوره مؤمنون آیه ٤٥ و ٤٦ هست: ثُمَّ ارْسَلْنا موسی وَ اخاهُ هارونَ ... الی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَکبَروا وَ کانوا قَوْماً عالینَ. ما فرستادیم، موسی را که دیدند پس استکبار کردند. این، استکبارِ در مقابل موسی و استکبار اخلاقی است.

آیه دیگری هست که البته ظاهرش این است که [مفید] استکبار اجتماعی است. در سوره عنکبوت، آیه ٣٩ میفرماید: وَ قارونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَ هُمْ موسی بِالْبَیناتِ فَاسْتَکبَروا فِی الْارْضِ وَ ما کانوا سابِقینَ. استکبار در ارض کردند. ظاهرش این است که میخواهد همان را بگوید که آمدند استضعاف کردند و گروهی را بدبخت و بیچاره کردند.

باز سوره حم سجده، آیه ١٥: فَامّا عادٌ فَاسْتَکبَروا فِی الْارْضِ بِغَیرِ الْحَقِّ وَ قالوا مَنْ اشَدُّ مِنّا قُوَّةً اوَلَمْ یرَوْا انَّ اللَّهَ الَّذی خَلَقَهُمْ هُوَ اشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کانوا بِایاتِنا یجْحَدونَ. این آیه باز [مفید] استکبار اجتماعی است.

ایضاً حم سجده، بعد از آیه معروف سجده، آیه ٣٨: فَانِ اسْتَکبَروا فَالَّذینَ عِنْدَ رَبِّک یسَبِّحونَ لَهُ بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لایسْئَمونَ. این آیه مفید استکبار اخلاقی است.