چنان كه بعضى گفته و تحقيق آن است كه «مگر» ادات استثنا و «نه» حرف نفى و «و» حرف عطف و «هيچ» ادات عموم نفى و از ادوات استفهام شمردن آن ها، خبط و خطا است. بلى، استفهام در بعضى موارد به معاضدت قرينه خارجه و آهنگ و لهجه، مفهوم مى گردد.

و در اينجا چند دستور است:

١. تمامى حالات اسم غير از ندا در ادوات استفهام نيز جارى است: «كه آمد»، «كه را ديدى»، «مال كه را خوردى» و بدين قياس.

٢. استفهام بر دو گونه است: يكى حقيقى يا استخبارى كه عين مدلول مدخولش مقصود قائل بوده و غرض از آن، استكشاف حقيقت حال باشد و ديگرى مجازى كه مقصود متكلّم، نقيض مدلول مدخولش بوده و غرض از منفى، مثبت بوده و از مثبت، منفى باشد. اوّلى را استفهام اقرارى گويند كه مقصود از آن، اقرارآوردن مدّعى است: «كدام دل كه در او جاى آرزوى نيست»; و دويّمى را استفهام انكارى نامند: «آيا استبداد، خوب است»; و گاهى اوّلى را نيز انكارى گويند.

بخش پنجم از كنايات، مبهمات است كه كلمات چندى است كه معنى معيّنى را در صورت نامحدود و غير صريح بيان نمايد و ادوات ابهام به قرارى است كه نموده مى شود:

١. «آن» و «اين» در جائى كه مقصود از آن، مردم بوده و از برايش مرجع و مشاراليه معيّنى نباشد: «فائده نيست از