٤. «چگونه» كه بعضى از ادبا اين ها را هم ـ كه پرسش از طرز و وضع را هستند ـ از ادوات استفهام شمرده اند و مخفى نماند كه اين دو هم از «چه» و «سان» و «گونه» مركّب بوده و اداتى مستقل نمى باشند.

٥ـ «چند» سؤال از مقدار و كمّيّت را باشد، زمانى يا غير زمانى:

چند بيكار نشينم بر تو؟ *** رخصت گريه مرا بايد داد

«سرت گردم بگو بوست به چند است؟»

٦. «چو» مخفّف «چون» است.

٧. «چون» در وضع و كيفيّت: «با بخت تيره چون به تماشاى او روم؟»; و به معنى «چرا» هم باشد:

در خفيه گر نه عزم خروج است با عزا *** چون آبگيرها همه پر تيغ و جوشن است؟

و مخفى نماند كه در اين جا هم سؤال از كيفيّت را بوده و معنى «چرا» مفهوم ضمنى است.

٨. «چه» در اشياء: «دانى كه چه گفت زال با رستم گرد؟»; و در جمع آن، «چها» و در وقت اتّصال به «است»، «چيست» گويند; و اين كلمه، گاهى به معنى چرا باشد:

ندارى گر سر ما در دل غمگين چه مى آئى؟ *** سرت گردم در اين ويران سرا چندين چه مى آئى؟

و گاهى تعجّب را باشد:

چه نام است اين كه در ويران هستى *** بر او نگرفت نامى پيش دستى؟!

و جائى افاده مساوات نمايد:

زر از بهر خوردن بود اى پسر *** براى نهادن چه سنگ و چه زر

و جائى براى اظهار تمنّا باشد: «چه شود كه با تو به سر رود به مراد دل نفسى مرا»; و گاهى متضمّن نهى باشد: «چه مى كنى؟» يعنى «چنين مكن»; و گاهى مفيد نفى باشد بر سبيل انكار: «هر كه رخسار او نديد، چه ديد؟» يعنى «هيچ نديد»; و يا بر طريق فروتنى و انكسار چنان كه گوئى: «من چه كسم كه نامش بر زبان رانم؟»; و در تمامى اين موارد، از براى استفهام بوده و نفى و نهى و غيره به قرينه مقام مفهوم مى گردد.

٩. «كجا» در مكان:

اى نسيم سحر آرامگه يار كجا است؟ *** منزل آن مه عاشق كش عيّار كجا است؟

و گاهى استفهام زمان را نيز باشد، چنان كه در اين قول قتيل: «پرى كجا چو تو شوخى و دلبرى دارد؟»

١٠. «كدام» در ذى عقل وبى عقل، ترديد را باشد: «كدام يار بگيرم؟ كدام سو بردم؟».

١١. «كدامين» مانند «كدام» است.