ارتكان; ارتكن : (چو خشم كار و خشم گر) كه به نوشته مخزن[ر.ض]، لغتى است پارسى و به يونانى«اجرا» گويند و عبارت از سنگ ريزه هايى است زردرنگ و سرخ رنگ كه چون بسوزانند، سرخ گردد.

ارتل : (چو گندم) قلعه محكمى است در يمن.

اَرِتماتيق[١] : (ل) به لاتينى، علم حساب.

ارتنگ : (چو بدرنگ) ارژنگ[ر.م]و كتابخانه چين و بتخانه آن و نگارخانه مانى نقّاش]بنيان گذار آيين مانوى در قرن٣ م[و هم نام كتابى است كه تمامى اشكال مانوى در آن نقش و به نوشته بعضى، اين لغت با ثاى ثخذ بوده و در زبان پارسى لغتى ديگر غير از آن و لفظ ثغ با ثاى ثخذ نيامده و در تحقيق مقام رجوع به گفتار اوّل از آيين اوّل مقدّمه شود.

ارتيشدار : (چو پرهيزكار) مرد لشگرى و رودخانه بسيار بزرگى است در حدود قپچاق]ناحيه اى در شمال درياى خزر[.

ارثد : (چو احمد) به رومى يا يونانى، بيخى است كه تخم آن را «فلفل برّى» گفته و نبات آن را «پنج انگشت» نامند.

اَرثَنگرارتنگ.

اَرج : (چو خرج) مرغ قو و كرگدن و كندن و جدا كردن و قدر و مرتبه و حدّ و اندازه و وصف و صفت و ارزش و قيمت و علم و معرفت و عزّت و شوكت و مثل و مانند و زيبايى و وجاهت و هم نام قصبه اى است از فيروزكوه تبرستان]مازندران و اطراف آن[.

ارجاسب : (چو تهماسب) پهلوانى بوده تورانى و هم نام نبيره افراسياب كه حكمران توران]نواحى ترك نشين شمال غربى چين و آسياى مركزى[بوده و در رويين دژ مسكن داشته و هماى و بهافرين، دختران گشتاسب ]پنجمين پادشاه كيانى[، را در آنجا حبس كرده و چندين پسر خود را با پدرش لهراسب]چهارمين پادشاه كيانى[: كه ترك سلطنت كرده و در بلخ مشغول عبادت بود : به قتل رسانيد; عاقبت اسفنديار ابن گشتاسب رويين دژ را مسخّر كرده و ارجاسب را كشته و خواهران خود را نجات داد.

ارجالون : (چو افلاطون) كرم دشتى و رز صحرايى.

ارجان :(چو مرجان) چلغوزه[ر.م] و يا نوعى از بادام كوهى و (چو سرطان) ارّه جان[ر.م] و بدين معنى به تشديد ثانى هم آمده.

ارجسب : (چو بدمست) مخفّف اَرجاسب[ر.م].

اَرجمند : عزيز و محترم و صاحب اوصاف ارج.

اَرجَن : (چو بهمن) درخت بادام تلخ و بادام كوهى كه از چوب آن عصا ساخته و پوست آن را بر كمان پيچند و «دشت ارجن» در «دشت» خواهد آمد.

اَرجَند : بر وزن و معنى هرچند و نام شهرى هم هست.

اَرجَنگ : ارتنگ[ر.م]و نگارخانه مانى]بنيان گذار آيين مانوى در قرن ٣ م[و هم پهلوانى بوده تورانى]نواحى ترك نشين شمال غربى چين و آسياى مركزى[ و يا ديوى بوده مازندرانى كه به دست رستم كشته شد.

ارجنه : (چو دَندَنه) لحنى است از موسيقى و نام دشتى است از فارس در سى فرسخى شيراز و واقعه خلاص كردن حضرت على(عليه السلام) سلمان را از چنگ شير در همين دشت بوده و معروف است.

ارجوان : (چو بُلبُلان) معرّب ارغوان و (چو مردمان) قريه اى است از گيلان كه شاه اسماعيل صفوى]نخستين پادشاه صفوى در قرن١٠ ه: [از آنجا خروج نموده و در بدو خروج در آنجا قشلاق فرموده است.

ارجيش : (چو بدكيش) شهرى است قديم و خوش آب وهوا از نواحى ارمنيّه كبرى از بلاد اقليم رابع و در ساحل شمالى درياچه وان]در تركيه [واقع و قديماً اكثر مردمانش ارمنى و نصارى و در اواخر يكسر مسلمان هستند.

اَرچَنگ : بر وزن و معنى ارتنگ.

ارچين : (چو گلچين[٢]) نردبان.

ارچينى : كوهى است از توابع اصفهان.

اَرحيقِنه : اِسپَرَك[ر.م].(مى)

اَرخميدس : ]ارشميدس (لغت نامه دهخدا)[.

::::::::::::::::::::::::::::::::::

١. ضبط لغت نامه دهخدا: اَرِتماطيقى; اَرِثماطيقى.

٢. ضبط لغت نامه دهخدا: اَرچين.