اَقطاع : به عربى، جمع قطعه و هم بلوكى است در چهار منزلى سمت جنوب كرمان كه كوهستانش زياده از بيابان و به بيست قريه مشتمل و مردمانش شيعه و بى ادب و كوهسارى مشرب مى باشند.

اقطن : (چو بد دل) به لغت يمن، ماش است.

اقطى --->بيل.

اقلى : (چو پشتى) كليد.(نان)

اقليد : (چو گلچين) مخفّف اوقليد[ر.م]و (چو اقليم) قصبه اى است در پنج منزلى شيراز.

اقليدس; اقليدش; اقليديس; اقليديش : (در هر چهار به كسر و ضمّ اوّل و سكون ثانى و كسر ثالث و خامس و در اوّل و دويّم به فتح خامس نيز) رجوع به «اوقليدس» شود.

اقليم : (ر) لغتى است عربى و يا معرّب از يونانى و به معنى كشور و مملكت، بلكه هر قسمى است از ارض كه به اسم خاصّى مختص بوده و بدان واسطه از غير خود امتياز يابد. پس هريك از ممالك جسيمه و ايالات عظيمه و ولايات بسيار و بلاد و امصار و قصبه و رستاق را اقليم گفتن صحيح باشد و بالخصوص جايگاهى است در مصر و در اصطلاح حكما و ارباب تنجيم و هيئت و جغرافياى قديم، هريك از اقسام هفت گانه زمين را اقليم گويند و به جهت توضيح مدّعا به ذكر چهار مقدّمه مى پردازد:

مقدّمه اوّل: معدّل يا معدل النّهار عبارت از دايره بزرگى است كه از وسط فلك الافلاك از مشرق به مغرب گذشته و فلك را به دو نيمه كند و چون هنگامى كه آفتاب در فلك خود برابر همين دايره بوده و محاذى آن سير كند، مقدار شب و روز مساوى گردد، بدين اسم مسمّى گرديده.

مقدّمه دويّم: چنانچه در «خط» نگارش خواهد يافت، خطّ استوا خطى است كه در روى زمين محاذى دايره معدّل، متصوّر گردد و ازآن رو كه شب و روز بلاد واقعه در همين خط هماره يكسان باشد، بدين اسم اختصاص يافته و عرض بلاد هم در هرجا كه مذكور گردد، عبارت از دورى آنها است از همين خطّ استوا، چنانچه طول بلاد كنايه از بعد آنها است از اقصاى مغرب و يا ساحل بحر محيط غربى]اقيانوس اطلس[ و يا جزاير خالدات]جزاير قنارى در شمال غربى آفريقا[ و در «طول» نگارش خواهد يافت. و بالجمله بلاد واقعه در خطّ استوا را خواصّى است كه در بلاد ديگر نبوده و به جهت زيادت خبرت و اشتمال به پاره اى فوايد ديگر كه در اغلب موارد به كار خورد به ذكر چندى از آنها مى پردازد:

١. چنانچه اشاره نموديم شب و روز آنها در تمامى ايّام سال يكسان باشد.

٢. تمامى كواكب را در آنها طلوع و غروب باشد، به خلاف ساير بلاد كه در آنها پاره اى از كواكب ابدىّ الظهور بوده و غروب نكند و برخى ابدىّ الخفا بوده و اصلاً طلوع ننمايد، چنانچه در ولايت ما جُدَى و دبّ اصغر و دبّ اكبر : كه شرح اجمالى هر يك در محلّ خود مذكور است : از قسم اوّل بوده و سهيل و پاره اى كواكب ديگر كه در حوالى آن هستند، از قسم ثانى مى باشند.

٣. حركت كَون در آن بلاد مانند دولاب چاه بوده و هر نقطه اى كه طلوع كند، در مقابل همان نقطه غروب نمايد و آن را «حركت دولابى» گويند، چنانچه در تحت قطب كه يك قطب عالم در سمت رأس بوده و قطب ديگرش در تحت قدم شده، حركت كَون مانند حركت آسياب به نظر آيد و آن را «حركت رَحَوى» نامند و تمامى سال در آنجا يك روز و يك شب مى باشد. و حركت كَون در بلاد ما و پاره اى بلاد ديگر كه در ميان قطب و خطّ استوا هستند شكل حمايل بوده و آن را «حركت حمايلى» گويند به شرحى كه در محلّ خود مذكور است.

٤. آفتاب در روز اوّل حمل]برابر فروردين[ و اوّل ميزان]برابر مهر[ از بالاى سر آن بلاد گذشته و در وقت ظهر هيچ چيز را سايه نباشد و پس از آنكه از اوّل حمل گذشت، مادام كه در سه برج بهارى حمل و ثور]برابر