است حذف همزه در جائى كه در اوّل كلمه واقع و مابعد آن، ساكن باشد كه همزه را حذف كرده و به جهت امكان تلفّظ، حركتش را به مابعد نقل نمايند، همچو فگار و ستم و شكم و ستوار و ستادن و فسانه و فراختن در افگار و استم و اشكم و استوار و استادن و افسانه و افراختن و مانند اين ها; و همچنين اگر لفظ ديگر به اوّل كلمه مصدّر به همزه درآيد بنا به فصاحت، حركت همزه را به ماقبل خود نقل داده و خودش را حذف نمايند چنانچه در «افگار» كه «دل افگار» گويند و در الفاظ «او» و «آن» و «اين» در جائى كه كلمه «از» و «بر» و «هم» به اوّل آن ها درآيد و اين دو فقره كه حذف همزه و نقل حركت آن به مابعد يا ماقبل باشد، قياسى و ساير موارد حذف، سماعى است; و امّا نقصان از وسط مانند ار و برون و بغداد و سكنگبين و كَه و كُه و ناخدا و نظائر اين ها در اگر و بيرون و باغ داد و سركه انگبين و كاه و كوه و ناوخدا و هم چنين سپه در سپاه و چه در چاه و چنو و چنان و چنين در چون او و چون آن و چون اين و نظائر اين ها و به نوشته بعضى از ادبا در اينجا هم حذف الف و واو ساكن كه پيش از «هاء» ظاهر مى باشد، قياسى و ساير موارد حذف، سماعى است; و امّا حذف در آخر همچو سيا و گيا و گنا و گوا و هفتا و آسيا و پادشا و چى و زمى و آوا و را و نظائر آن ها در سياه و گياه و گناه و گواه و هفتاد و آسياب و پادشاه و چيز و زمين و آواز و راه; و در اين جا هم حذف «هاى ملفوظ» بعد از الف، قياسى و ساير موارد حذف سماعى است چنانچه مصرّح به بعضى از اهل فنّ است.

تبصرةٌ: گاه باشد كه از يك كلمه، دو حرف حذف نمايند همچو ستان در آستان و همچنين كو و كان و كين و چنو و چنين و چنان كه در اصل، كه او و كه آن و كه اين و چون او و چون اين و چون آن بودند اگرچه به اعتبار اجزاء اصلى آن ها، دو كلمه بوده و از موارد حذف آخر يا حذف وسط يا اوّل درشمارند ولى چون از شدّت ارتباط، يك كلمه محسوب بوده و مى توان از موارد حذف دو حرف معدود نمود و در بعضى موارد، سه حرف نيز حذف نمايند همچو «بام» در «بامداد» و «خور» در «خورشيد» و «كزو» در «كه از او» و مانند اين ها.

تنبيه: خلاصه كلمات ادبا در موارد حذف و زياده و نقصان، بعد از تصحيح و تنقيح اجمالى آن ها به شرحى است كه مذكور افتاد و مع ذالك باز هم محتاج به نقض و ابرام بوده و از آن رو كه داراى اهميّتى وافى نبوده و به وفاى عمر و سال هم اطمينان نداشتيم، به تنقيح كلّى آن ها نپرداختيم.