فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥٣ - كاوشى در حكم فقهى تجسّس آیت الله سيدمحسن خرازى

لحيانى مى‌گويد: «تجسّست فلانا و من فلان » يعنى پيرامون او جستجو كردم همانند «تحسّست».

ظاهر اين سخن نشان مى‌دهد ميان معناى لغوى «تجسّس» و «تحسّس» تفاوتى نيست.

صاحب مصباح المنير مى‌گويد:

جسّه بيده جسّا من باب قتل، واجتسّه ليتعرّفه، و جسّ الاخبار و تجسّسها تتبّعها، و منه الجاسوس لانّه يتتبّع الاخبار و يفحص عن بواطن الامور؛ (٢)

«جسّه بيده جسّا » كه از باب قتل يقتل مى‌باشد و نيز «اجتسّه» يعنى براى شناسايى، وارسى كرد. «جسّ الاخبار و تجسّسها» يعنى دنبال نمودن و پى گيرى خبرها. جاسوس نيز از همين باب است؛ زيرا در جستجوى خبرها و كنكاش از درون امور است.

از ظاهر اين توضيح، بر مى‌آيد كه تجسّس تنها پى گيرى زشتى‌هاى پنهانى نيست [بلكه اعم از آن است.]

دركتاب مقاييس اللغه درمعناى «جسّ» مى‌نويسد:

هو تعرّف الشيء بمسّ لطيف، و الجاسوس فاعول من هذا؛ لانّه يتخبّرما يريده بخف‌آء و لطف؛ (٣)

«جسّ» شناخت چيزى با دريافت نامحسوس و ظريف است. جاسوس ـ بروزن فاعول ـ نيز از همين باب است؛ زيرا او هر خبرى را كه بخواهد به آرامى و بى سر و صدا به چنگ مى‌آورد.

جوهرى در صحاح مى‌نويسد:

جسست الاخبار و تجسّستها أي تفحّصت عنها و منه الجاسوس. و حكي عن الخليل: الجواسّ: الحواسّ. (٤)