اعلام اصفهان - مهدوی، مصلح الدین - الصفحة ٥٠٢ - خواجه حسن نظام الملک طوسی
قضاعی ٥. «شرح لمع» ابن جنّی در نحو ٦. «شرح نهج البلاغه» و غیره[١]
خواجه حسن نظام الملک طوسی
خواجه حسن نظام الملک طوسی بن علی بن اسحاق بن عبّاس طوسی، از معروفترین وزرای ایرانی در عهد سلاجقه.
در سال ٤٠٨ق یا ٤١٠ق در «نوغان» طوس متولّد گردید. وی نزد بزرگان دین و علم در عهد خود از جمله ابوالقاسم قشیری، امام موفق نیشابوری، ابوسعید ابوالخیر، حسن بن علی بلخی و دیگران در بلخ، اصفهان، نیشابور و بغداد تحصیل کرد و نظر به عقل و کیاست و حسن تدبیر به مقامات بالایی دست یافت. ابتدا به خدمت حاکم بلخ علی بن شاذان درآمده و سپس به خدمت جغری بیک و پس از مرگ او به خدمت طغرل بیک مشغول شد. آلب ارسلان در سال ٤٥٥ق او را به وزارت خود برگزید. پس از مرگ آلب ارسلان، فرزندش ملکشاه او را در مقام وزارت ابقا کرد. دوره وزارت خواجه نظام الملک ٣٠ سال طول کشید.
او نسبت به علماء و محدّثین احترام می گذاشت و برای هر یک از آنان بنا به فراخور حال و موقعیّت علمی و اجتماعی آنان جوائز، انعامات و حقوق معین کرد. در شهرهایی چون اصفهان، بغداد، ری، مرو، نیشابور و هرات مدارسی جهت تحصیل فقهاء و محدّثین فرقه شافعی تأسیس نمود که مهمترین آنها مدرسه نظامیه بغداد می باشد. خواجه نظام الملک سرانجام در شب جمعه یازدهم ماه رمضان سال ٤٨٥ق در مسافرت به بغداد، در قریه ای نزدیک نهاوند به نام «صحنه» به دست یکی از فدائیان اسماعیلی به
[١] امل الآمل، ج٢، ص٦٩؛ الفهرست (منتجب الدّین)، ص٥١؛ ثقات العیون، صص ٦١ و ٦٢؛ ریاض العلماء، ج١، صص ٢٢١ و ٢٢٢؛ روضات الجنّات، ج٢، ص٢٦٠؛ فوائد الرضویه، صص ١٠٤ و ١٠٥؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج١، ص٥٠٠؛ تاریخ تشیع اصفهان، صص ٢٨٨ و ٢٨٩؛ ریحانه الادب، ج٥، ص٦١؛ الذریعه، ج٢، ص٢٣٣ و ج٩، ص٢٣٩ و ج١٤، ص١٢٣؛ آتشکده اردستان، ج٢، صص ٢٦٩ و ٢٧٠؛ لغت نامه دهخدا، ذیل حسن، ص٦٠٦.