بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٨٥ - اختلاف مفهوم حصر به اختلاف ادوات

در نظر دارند اراده مى‌نمايند و آن عبارتست از قصر چه قصر صفت بر موصوف و چه بعكس يعنى قصر موصوف بر صفت.

معناى قصر صفت بر موصوف آنستكه صفت مورد نظر هيچ موصوف ديگرى برايش نيست اعمّ از آنكه حقيقتا چنين بوده يا ادّعاءا و مجازا اينطور گفته باشند مانند دو مثاليكه مرحوم مصنّف در متن آورده‌اند چه آنكه در ايندو مثال ادّعاء شده كه غير از ذو الفقار و على عليه السّلام شمشير و جوانمردى يافت نمى‌شود.

و مقصود از قصر موصوف بر صفت آنستكه موصوف صفتى غير از اين صفت را ندارد مانند دو مثال ديگر كه مرحوم مصنّف ذكر كرده‌اند، در مثال اوّل وجود مقدّس حضرت نبوىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در رسالت منحصر شده و در مثال دوّم حضرتش در منذر بودن منحصر گرديده است.

ب: و گاهى حصر را در معنائى كه اعمّ از استثناء و قصر است بكار مى‌برند كه البتّه باينمعنا در اصطلاح علماء بلاغت قصر خوانده نمى‌شود مانند آيه مذكور در متن و مقصود از « حصر » در اينجا كه آيا واجد مفهوم بوده يا مفهومى برايش نمى‌باشد همين معنا مى‌باشد.

قوله: و المقصود به: ضمير در « به » به حصر راجع است.

قوله: ان نبحث عنها: ضمير در « عنها » به ادوات راجع است.

متن: ١- ( الّا). و هي تأتي لثلاثة وجوه:

١- صفة بمعنى غير.

٢- استثنائيّة.

٣- اداة حصر بعد النّفي.

امّا (الّا الوصفيّة) فهي تقع وصفا لما قبلها كسائر الاوصاف الاخرى. فهى تدخل من هذه الجهة في مفهوم الوصف، فان قلنا هناك انّ للوصف مفهوما فهي كذلك، و الّا فلا. و قد رجحنا فيما سبق أنّ الوصف لا مفهوم له، فاذا قال المقر مثلا: « في ذمتي لزيد عشرة دراهم الّا درهم» بجعل (الّا درهم) وصفا، فانّه يثبت في‌