بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٨١ - اختلاف متأخرين در تعبير رأى مرحوم سلطان العلماء

لا بشرط مقسمى بر موضوعى حكم نمود بلكه همانطوريكه قبلا توضيح داديم معنا ندارد موضوع بطور لا بشرط مقسمى ملاحظه شود و با اين بيان بطلان و فساد قول دوّم واضح و روشن مى‌گردد.

بنابراين قول چهارم متعيّن بوده و آن اينستكه بگوئيم:

موضوع‌له ذات معنى بوده ولى در وقت وضع معنى بنحو لا بشرط مقسمى ملاحظه گرديده و آن مطابق است با قول قدماء البتّه طبق تصوير دوّم چنانچه بآن قبلا اشاره كرديم و بدين ترتيب اختلافى بين قدماء و متأخّرين نبوده و بينشان توافق است چه آنكه از قدماء اينمعنا ثابت نيست كه فرموده باشند استعمال مطلق در مقيّد مجاز است و ما در اين گفتار نسبت بايشان شكّ و ترديد داريم.

بيان مراد

قوله: و لكنّه ملاحظ حين الوضع: ضمير در « لكنّه » به معنا راجع است.

قوله: و عليه يكون هذا القول: ضمير در « عليه » به تعبير چهارم راجع بوده و مقصود از « هذا القول» همين قول چهارم است.

قوله: على التّصوير الثّانى: مقصود تصوير دوّمى است كه قبلا در ذيل قول قدماء بيان داشتيم و آن اين بود كه موضوع‌له معناى مطلق يعنى معنائى كه بطور لا بشرط ملاحظه شده باشد.

قوله: الّا انّه لا يلزم منه ان يكون الخ: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » بوده و ضمير در « منه » به تعبير چهارم راجع است.

قوله: بانّه مجاز فى المقيّد: ضمير در « بانّه » باستعمال مطلق در مقيّد راجع است.

قوله: فينحصر قولهم فى التّصوير الاوّل: مقصود از « تصوير اوّل» اين است كه بگوئيم:

موضوع‌له معنا بشرط اطلاق مى‌باشد بطوريكه اعتبار اين قيد معناى‌