از ديگر اخباريان ميانه رو اينان را مى توان ذكر كرد: ملّا خليل بن غازى قزوينى (د ١٠٨٩ ق) كه از معاصران شيخ حرّ عاملى و محمّدباقر مجلسى و ملّا محسن فيض كاشانى و از شاگردان شيخ بهايى و ميرداماد بود و با اجتهاد كاملاً مخالفت مى ورزيد و آن را انكار مى كرد؛ محمّد طاهر قمى (م ١٠٩٨ق)؛ شيخ حرّ عاملى (م ١١٠٤ق) كه در خاتمه كتاب معروفش وسائل الشيعه به اخبارى بودن خود اشاره كرده و ادلّه اى در اين زمينه اقامه نموده است. رواج اخبارى گرى در سده هاى ١١ تا ١٣ق بيشتر در شهرهاى مذهبى ايران و عراق و نيز در بحرين و هندوستان بوده است. از جمله شهرهايى كه در ايران پايگاه مهمى براى پيروان اين مكتب به شمار مى رفت، قزوين بود؛ زيرا در عصر رواج اخبارى گرى، بيشتر بخش غربى اين شهر، جايگاه اخباريان بود كه از شاگردان و مريدان ملّا خليل قزوينى (د ١٠٨٩ق) به شمار مى آمدند، اما پس از مبارزات اصوليان با اخباريان و ضعف روزافزون اخبارى گرى، دامنه نفوذ اين مكتب نيز بسيار محدود گرديد. سيّد نعمت اللّه جزايرى در منبع الحياة و ملّا رضى قزوينى در لسان الخواص اختلافات عمده ميان اخباريان و اصوليان را ذكر كرده اند. همچنين عبداللّه بن صالح سماهيجى بحرانى در منية الممارسين، چهل فرق ميان اخباريان و اصوليان را بر شمرده است. شيخ جعفر كاشف الغطاء نيز در الحقّ المبين فرق هاى ميان اخباريان و اصوليان را مورد بررسى قرار داده و نيز ميرزا محمّد اخبارى در كتاب الطهر الفاصل به ٥٩ فرق اشاره كرده است. سيّد محمّد دزفولى در فاروق الحق اختلافات را به ٨٦ رسانيده است. و حرّ عاملى نيز در فائده ٩٢ از الفوائد الطوسيه، به ذكر اختلافات اين دو گروه پرداخته است. [١] در ادامه اين مقاله چند تفاوت عمده اخبارى و اصولى چنين شمرده شده است: الف) اخباريان اجتهاد را حرام مى دانند، امّا اصوليان آن را واجب كفايى و حتّى برخى از آنان واجب عينى مى دانند، چنانكه ملّا محمّد امين اِسترابادى در كتاب الفوائد

[١] دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٧، ص ١٦٠ ـ ١٦٣، مدخل «اخباريان» از: احسان قصرى.[٢] همان.