شرح: اى هشام! به تحقيق گردانيده اللّه تعالى آنها را كه در آيت سابق مذكور شد، راهنما بر شناخت عقلاء او را، نه به عنوان شخص و نه به عنوان كنه ذات، بلكه به عنوان اين كه مردمان را تدبير كننده بزرگى هست و آنها همگى را براى منافع ايشان آفريده. پس صريح كرده اين معنى را و گفته در سوره نحل، بعد از شمردن پاره اى نعمت ها كه جهت مردمان آفريده كه: و بيگاركشِ شما كرده اللّه تعالى شب و روز و آفتاب و ماه را و ستارگان همگى بيگاركش اند براى شما به كارى كه اللّه تعالى مى داند و بس . به درستى كه در اين بيگاركشْ كردنِ اينها دليل هاست براى جمعى كه خردمندى مى كنند؛ چه ايشان به اينها اقرار مى كنند كه اينها براى زيستن دنيا و بس نيست. پس اختلاف از روى ظن نبايد كرد و تابع رسولان و كتاب هاى ايشان و امامانى كه اوصياى ايشان اند بايد بود.

.اصل: «وَقَالَ : «هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلَاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخَاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلَاً مُسَمّىً وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» . [١]

شرح: اين عطف است بر «فَقَالَ: وَ إِلهُكُمْ» تا آخر، نه بر «فَقَالَ: و سَخَّرَ» تا آخر. يعنى: و گفت در سوره مؤمن كه: اللّه تعالى كسى است كه آفريد شما مكلّفان را از خاك، بعد از آن از آب منى، بعد از آن از خون بسته، بعد از آن بيرون مى آورد شما را از شكم مادرانْ يك طفلْ يك طفل؛ چه از يك شكم دو طفل، يك بار بيرون نمى آيد؛ بلكه اگر دو كس در يك شكم باشند، پيش و پس بيرون مى آيند كه مبادا مادر تاب نياورد. بعد از آن باقى مى دارد شما را تا رسيد به قوّتِ خردِ خود كه آن را زمان بلوغ مى نامند و مى آيد در باب آخر «كِتَابُ الْوَصَايَا» كه آن به حساب سال، در مرد، گاهى سيزده سال تمام است. و اين، منافات ندارد با اين كه در اكثر، پانزده سال تمام باشد، چنانچه مى آيد در «كِتَابُ الصِّيَامِ» در حديث دومِ باب چهل و پنجم كه «بَابُ صَوْمِ

[١] غافر (٤٠): ٦٧.