جمله مَا تَرَكَ جواب قسم است. جمله حَتّى لا يَستَطِيعُ تا آخر، بدل جمله حَتّى وَ اللّه ِ تا آخر است، يا معطوف بر آن است به حذف عاطف. معنى استطاعت مى آيد در «كِتَابُ التَّوْحِيدِ» در احاديث «بَابُ الاِسْتِطَاعَةِ» كه باب سى و يكم است. يَقُول مرفوع و منصوب مى تواند بود؛ و بنا بر اوّل به تقديرِ «أن» ناصبه و اِهمالش است، يا بدل يَستَطِيعُ است. و بنا بر دوم به تقدير «أن» و اِعمالش است. لَوْ براى تمنّى است. إلّا استثناى از لا يَسْتَطِيعُ است. واو، حاليه است و مستثنا، مُفرّغ است. يعنى: روايت است از امام جعفر صادق عليه السلام گفت كه: به درستى كه اللّه ـ تَبَارَكَ وَ تَعَالى ـ فرو فرستاده در قرآن، بيان آشكار هر چيز را تا حدّى كه ـ به خدا قسم كه ـ وا نگذاشته اللّه تعالى چيزى را كه احتياج به هم مى رسانند سوى آن، بندگان تا حدّى كه نمى تواند بنده كه گويد در جايى كه احتياجِ بندگان، سوى آن باشد كه: كاش اين مسئله، فرو فرستاده مى شد در قرآن، بر هيچ حالى، مگر بر حالى كه به تحقيق فرو فرستاده آن را اللّه تعالى در قرآن در محكمات يا در متشابهاتى كه بيان صريح آنها شده در كتاب جامعه كه نزد امام زمان است.

[حديث] دوم

.اصل: [عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ «إِنَّ اللّه َ ـ تَبَارَكَ وَتَعَالى ـ لَمْ يَدَعْ شَيْئاً تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَا أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ، وَبَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه و آله ، وَجَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً، وَجَعَلَ عَلَيْهِ دَلِيلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَجَعَلَ عَلى مَنْ تَعَدّى ذلِكَ الْحَدَّ حَدّاً».

شرح: مضمون اين مى آيد در «كتاب الحدود» در حديث يازدهمِ باب اوّل كه