علماى خاندان آل طالقانى آغاز مى كنند. در همين حال، مؤسّس مجدّد آقا باقر بهبهانى حائرى (متوفّى سال ١٢٠٥ ق) در كربلاى مقدّسه، عليه شيخ يوسف بحرانى (صاحب حدائق) و پيروان او قيام مى كند كه با وفات صاحب حدائق در سال ١١٨٤ ق، اخباريّه در ايران و عراق منزوى مى شود. [١] واعظ شهير اَدهم عزلتى خلخالى، كه از عرفاى معاصر ملّا خليل قزوينى و شاگرد شيخ بهايى است و در بين سال هاى ١٠٢٠ تا ١٠٥٠ در قزوين بوده، در كشكول خود موسوم به كدو مطبخ قلندرى از قزوينيان و اوضاع حاكم بر آن بارها انتقاد كرده و به تصريح و كنايه متعرّض آن شده است. [٢]

٩. ملّا خليل و اخباريان

ملّا خليل در ايّامى كه اخباريان در قزوين سلطه كامل داشتند، رشد و نمو نمود. طبيعى است كه اين اوضاع در انديشه وى اثر گذار گردد و به همين دليل در دسته بندى عالمان از نظر فكرى، ملّا خليل را در ضمن دسته اخباريان ياد مى كنند. و برخى او را اخبارىِ تندرو، ولى برخى اخبارىِ ميانه رو ذكر كرده اند. بدين منظور شمّه اى از باورهاى اخباريان و تمايز آنها با مجتهدان و اصوليان، براى تمايز انديشه آنان و شناخت مبانى فكرى ملّا خليل، در اينجا درج مى شود. در دائرة المعارف بزرگ اسلامى، در مدخل اخباريان، در تاريخچه اخبارگرى و تفاوت آن با اصولى گرى چنين نوشته است: اخباريان در فقه متأخّر امامى: گروهى كه به پيروى از اخبار و احاديث اعتقاد دارند و روش هاى اجتهادى و اصول فقه را نمى پسندند. در مقابل آنان، فقيهان هوادار اجتهاد قرار مى گيرند كه با عنوان «اصولى» شناخته مى شوند. بدون لحاظ عنوان هاى «اخبارى» و «اصولى» تقابلِ اين دو گونه نگرش به فقه امامى در

[١] مدرسه فلسفى قزوين در عصر صفوى (مقاله)، عبدالحسين صالحى شهيدى، (چاپ شده در: مجله حوزه، ش ٥٨، ص ١٦٩ ـ ١٩٢).[٢] ر.ك: كدو مطبخ قلندرى، ادهم عزلتى خلخالى، ص ١٦ و ١٧ و ٣٦ و ٧٣ و ٧٤ و موارد ديگر.