ب) مناسك الحجّ، كه به نام شاه سليمان صفوى (متوفّاى سنة ١١٠٦ ق)، نگاشته است. [١] ٥. احمد بن خليل بن غازى قزوينى (پسر ملّا خليل) كه در زمان پدرش در سال ١٠٨٣ ق، در گذشته است، [٢] او حاشيه اى بر حاشيه پدرش بر عدّة الاُصول نگاشته است. [٣] ٦. ابوذر بن ملّا خليل قزوينى (پسر ملّا خليل) كه در زمان پدرش در سال ١٠٨٤ ق، در گذشته است. [٤] ٧. محمّد نصير بن حاجى افضل بيك (برادر زاده ملّا خليل قزوينى)، كه نسخه اى از فروع كافى را (شامل كتاب صلاة و جهاد) از سال ١٠٧٠ تا ١٠٧٣ق، استنساخ نموده است. [٥]

٨. اوضاع علمى و فرهنگى قزوين در عصر ملّا خليل

وقتى ملّا خليل در سال ١٠٠١ ق چشم به جهان گشود، قزوين پايتخت صفويان بود. در دوران طفوليّت ـ يعنى در دو سالگى ملّا خليل ـ تصفيه خونين شاه عبّاس عليه فلاسفه و صوفيه در قزوين آغاز گرديد. مدرسه فلسفى قزوين، قدمتى تاريخى داشت و از دير زمان مهد پرورش جمع كثيرى از فحول فلاسفه و بزرگان حكما و متكلّمين بوده است، مانند: على بن حاتم قزوينى صاحب كتاب التوحيد كه در سال ٣٢٦ ق زنده بوده، ابوبكر عبداللّه بن طاهر بن حارث ابهرى قزوينى متوفّى سال ٣٣٠ ق از طبقه شبيلى و شيخ علك قزوينى كه در

[١] الذريعة، ج ٢٢، ص ٢٦٤.[٢] شرح حال وى در مصادر زير مندرج است: أمل الآمل، ج ٢، ص ١٤؛ رياض العلماء، ج ١، ص ٣٨؛ طبقات أعلام الشيعة، ص ٣١.[٣] معجم المؤلفين، ج ١، ص ٢١٧؛ أعيان الشيعة، ج ٨، ص ٣٧٦.[٤] شرح حال وى در مصادر زير مندرج است: أمل الآمل، ج ٢، ص ٣٥٢؛ أعيان الشيعة، ج ٢، ص ٣٤٩؛ طبقات أعلام الشيعة (قرن ١١)، ص ٢١٢.[٥] فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آيت اللّه گلپايگانى، ابوالفضل حافظيان بابلى (مخطوط)، نسخه ش ١٥/١.