از هيولا وهم را پاى كج است كج نظر پندارد اين ره اعوج است [١] وى هم چنين با اجتهاد و اُصول نيز مخالف بود و در موارد متعددى به خصوص در صافى و شافى به آن تصريح كرده و براى اثبات نظر خود به ظاهر برخى از احاديث متمسك شده و در برخى از موارد، نيز به تأويل احاديث پرداخته است.

٣. ملّا خليل از ديدگاه معاصران

موقعيّت علمى و اجتماعى ملّا خليل، موجب گشته كه اغلب شرح حال نويسان معاصر وى، در كتاب هايشان متعرّض احوال او گردند. براى آشنايى از موقعيت وى نزد معاصران، تلخيص گفتارهاى اين دانشمندان درباره وى ذكر مى شود.

١/٣. ولى قلى شاملو

ولى قلى شاملو كه در اواخر عمر ملّا خليل را درك كرده، در قصص خاقانى در ذكر عالمان معاصر شاه عباس صفوى، ملّا خليل را سوّمين عالم بعد از ملّا رفيعا و آقا حسين خوانسارى ياد كرده و مى نويسد: رأس و رئيس فقهاى اماميه و اسوه و قدوه علماى اثنا عشرية ـ عليهم السلام و التحية ـ شارح اصول كلينى، مولانا محمّد خليل قزوينى؛ ذكر مناقب و فضائل آن صدر نشين محفل فضليت، زياده از آن است كه خامه حقيقت ترجمه به اظهار شمّه يى از آنها مبادرت تواند جست. نور دانش از ناحيه گفتارش ظاهر و شعشعه كوكبِ تفضّل از سيماى اعمالش هويداست. اوقات فرخنده ساعات آن قدوه اهل فضل از مبادى سنّ شباب ـ كه اول فصل بهار طبع معنى انتخاب است ـ الى الان (كه هزار و هفتاد و شش هجرى و عمر شريف آن صاحب تصانيف از عقد هشتاد متجاوز است) به تحصيل علوم دينى وحكمت نظرى صرف شده، تصنيف و تأليف مشهور دارند. از آن جمله حاشيه عدّه در اصول و حاشيه زبده و شرح بر اصول كلينى. بعد از آن كه شرح مذكور را به همّت دقّت طبع به اتمام رسانيده، مصحوب احدى از تلامذه خويش به بارگاهِ عرشْ اشتباه، ارسال داشتند. چون به نظر كيميا

[١] منية المريد شهيد ثانى، ترجمه محمّد باقر ساعدى، ص ٢٥٠.