شرح: اى هشام! اللّه تعالى اكتفا به سرزنش ناخردمندان نيز نكرد؛ چون دانست كه پيروان ظن، بسيارىِ خود را دليل حقّيّت خود مى كنند. سرزنش كرد اللّه تعالى بيشتر مردمان را، به اين روش كه گفت در سوره انعام كه: و اگر تابع شوى بيشتر مردمانِ اين سرزمين را، گمراه مى كنند تو را از راه اللّه تعالى كه پيروى علم و ترك پيروى ظن باشد.

.اصل: «وَقَالَ : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّه ُ قُلِ الْحَمْدُ للّه ِِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ)».

شرح: اين آيت در سوره لقمان است؛ [٢] ليك به جاى «لَا يَعْقِلُون»، «لَا يَعلَمون» است. پس مى تواند بود كه بيان معنى باشد، يا از كاتبان كافى غلطى شده باشد. يعنى: و گفت در سرزنش بيشتر مردمان كه: و هر آئينه اگر پرسى جمعى را كه تابع پيشوايان و پدران اند در پيروى ظن و مضطرّ خواهند شد به عذاب سخت كه: آيا كه آفريد آسمان ها و زمين را؟ هر آيينه مى گويند: البتّه كه اللّه تعالى آفريده. بگو ـ اى محمّد ـ كه: ستايش اللّه تعالى راست كه بى جا عذاب نمى كند؛ بلكه بيشتر مردمانِ روى زمين به خردمندى فرا نمى گيرند گفته خود را و با آن كه آفريننده آسمان و زمين را مى دانند. و اين، باعث است بر اقرار به اين كه هر چه در آسمان ها و زمين است، از اللّه تعالى است و بس. به پيروى ظن، شريك در حكم مى شوند با اللّه تعالى. و براى اين، مستحقّ عذاب سخت مى شوند. مخفى نماند كه در سوره زخرف و سوره زمر، صدر اين آيت هست و تفسير آن مى آيد در «كِتَابُ الحُجَّة» در حديث دومِ باب صد و هشتم كه «بَابٌ فِيهِ نُتَفٌ وَ جَوَامِعُ فِي الْوَلَايَة» است و در «كِتَابُ الْاءِيمَانِ وَالْكُفْرِ» در حديث سومِ باب سوم و در حديث چهارمِ باب ششم.

.اصل: «وَقَالَ : «وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأحْيَا بِهِ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ

[١] انعام (٦): ١١٦.[٢] لقمان(٣١): ٢٥.