عبور كرده اند ، تعارضى وجود ندارد . آنچه ايشان بعيد مى داند ، رسيدن اهل بيت امام عليه السلام در اربعين سال ٦١ هجرى (اربعين اوّل) به كربلاست ، نه مطلقِ عبور آنها از آن جا . بنا بر اين ، آنچه گفته شده كه سيّد ابن طاووس در كتاب الإقبال از سخن خود در الملهوف عدول كرده ، [١] صحيح نيست و ناشى از عدم تأمّل در كلام ايشان است .

ج ـ بازگشت اهل بيت امام عليه السلام به كربلا در اربعين دوم

برخى ، با عنايت به قرائنى كه حاكى از عدم امكان بازگشت اهل بيتِ سيّد الشهدا به كربلاست ، بر اين باورند كه ورود آنان و نيز جابر بن عبد اللّه انصارى به كربلا ، در اربعين دوم و در سال ٦٢ هجرى اتّفاق افتاده است . فرهاد ميرزا معتمد الدوله، صاحب قمقام زخّار ، اين نظريه را مطرح كرده است . گفتنى است كه اين نويسنده، دليلى براى اثبات نظريّه خود اقامه نكرده است .

د ـ بازگشت اهل بيت امام عليه السلام به كربلا در غير اربعين

در ميان منابع كهن ، تنها در الآثار الباقية ى ابو ريحان بيرونى (م ٤٤٠ ق) تصريح شده كه اهل بيتِ سيّد الشهدا در اربعين به كربلا باز گشته اند ؛ [٢] ليكن با عنايت به آنچه گفته شد ، اين سخن ، قابل قبول نيست ، بويژه اين كه پس از ابو ريحان ، تا قرن هفتم هجرى ، هيچ يك از منابع ، اين نظريّه را تأييد نكرده اند . امّا بازگشت اهل بيتِ سيّد الشهدا عليه السلام به كربلا در غير اربعين ، در منابعى مانند : الأمالى صدوق ، [٣] الملهوف و مثير الأحزان ، [٤] آمده است . شايد تنها ايرادى كه به اين

[١] حماسه حسينى : ج ١ ص ٣٠، منتهى الآمال : ص ٤٨١.[٢] ر . ك : الآثار الباقية : ص ٤٢٢ .[٣] ر . ك : الأمالى ، صدوق : ص ٢٣١ ح ٢٤٣ . متن اين كتاب ، تنها آمدن امام زين العابدين عليه السلام را به كربلا مى رساند ؛ امّا در مورد ساير خانواده امام عليه السلام ، ساكت است .[٤] ر . ك : الملهوف : ص ٢٢٥ و مثير الأحزان : ص ١٠٧ .