٣٨ هجرى در كوفه ايراد فرمود و به‌پيامهاى ناگوار آن و انگيزه‌هاى حكميّت و انحراف از حق و خطر التقاط، مطالبى بيان كرد.
١. ريشه و عوامل فتنه و جنگ‌افروزى: امير مؤمنان (ع)، ريشه‌ها و عوامل فتنه و جنگهايى را كه دامنگير جامعه اسلامى مى‌شود، در چهار چيز مى‌داند: ١. هواپرستى و قدرت‌طلبى افراد ٢. بدعتگذارى در احكام آسمانى و نورانى اسلام ٣. مخالفت با قرآن و ديگر كتب آسمانى ٤. سلطه‌گرى نامشروع بر ديگر مسلمانان.
إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ وَ يَتَوَلَّى عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ‌ ٢. بصيرت و آگاهى مردم، عامل تشخيص حق از باطل: حضرت، خطر التقاط را گوشزد مى‌كند و مى‌فرمايد: بايد حقايق به گونه‌اى بيان شوند كه مردم، خود حق را از باطل تشخيص دهند و در نتيجه به انحراف و جنگ و خونريزى كشيده نشوند. اگر باطل از درآميختن باحق تفكيك و خالص شود، بر كسانى كه حق جو باشند، مخفى نمى‌ماند و اگر حق هم از آرايه‌هاى باطل جدا شود، حق كاملًا آشكار شده، زبان مردم درباره اينكه حق كجاست، بسته مى‌شود و عليه حق چيزى نمى‌توانند بگويند.
ولى هرگاه عده‌اى، نيمى از مطالب حق و نيمى از باطل را گرفته، در هم مخلوط كنند، شيطان و انسانهاى قدرت‌طلب بر پيروان خود مسلّط مى‌گردند (مانند جريان حكميّت در صفين) و تنها كسانى كه از طرف خداوند سابقه نيكو به آنان داده شده، به خاطر ايمان و عمل صالح نجات پيدا مى‌كنند.
فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ يَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِينَ وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِينَ وَ لَكِنْ يُؤْخَذُمِنْ‌هَذَا ضِغْثٌ وَمِنْ هَذَاضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ فَهُنَالِكَ يَسْتَوْلِي الشَّيْطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ وَ يَنْجُو الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنى‌ باطل:
عوامل تشخيص ٢ بصيرت:
آثار ٢ جنگ:
عوامل ١ حق:
عوامل تشخيص ٢ فتنه:
ريشه‌هاى ١ صفين‌