آنگاه كه پس از عقب‌نشينى ديدم كه بر آنان مى‌تازيد، چنانكه بر شما تاخته بودند، و از مواضعشان بيرون مى‌رانديد، چنانكه بيرونتان رانده بودند.
آنان را از دم تيغ مى‌گذرانديد و با نيزه درهم مى‌كوبيديد، بدان سان كه آرايش صفهايشان در هم مى‌ريزد و مانند شتران تشنه كام آواره‌اى كه از بركه‌ها رانده شوند و به آبگير راه نيابند، به ستوهشان مى‌آوريد.
جنگ صفين، جنگى‌پرفراز و نشيب بود؛ گاهى دشمن پيش مى‌تاخت و گاهى سپاه اسلام؛ تا اينكه سرانجام سپاه اسلام هجوم سنگينى عليه دشمن تدارك ديد و در آستانه پيروزى بود كه جريان حكميت پيش آمد. امام در اين خطبه به اين فراز و فرودها اشاره مى‌فرمايند.
١. حضور فرماندهى كل قوا در صحنه‌هاى حساس جنگ: در اين خطبه كه در يكى از مقاطع جنگ صفين ايراد شده، حضرت به سپاه خويش اعلام مى‌كند كه خود در صحنه كارزار حضور داشته و مستقيماً شاهد شكست و پيروزى سربازان خود بوده است.
وَ قَدْ رَأَيْتُ ...
٢. ملايمت در عتاب سپاهيان به دليل شكست و فرار: حضرت سربازان خود را به دليل فرار و شكست عتاب مى‌كند، اما اين عتاب نرم و ملايم است.
حضرت به جاى به كار بردن لفظ «هزيمة» (شكست) و لفظ «هرب» (فرار)، از الفاظ «جولة» (رفت و آمد كردن) و «انحياز» (كناره‌گيرى و متمايل شدن‌از مسير) استفاده مى‌كند. جولة كنايه از شكست و انحياز كنايه از فرار سپاه است. ١ وَ قَدْ رَأَيْتُ جَوْلَتَكُمْ وَ انْحِيَازَكُمْ عَنْ صُفُوفِكُمْ‌ ١. ابن ابى الحديد، ٧/ ١٧٩؛ خويى، ٧/ ٢٧٦.
٣. استفاده از احساسات براى تشويق به جهاد: حضرت مى‌فرمايد: «ديدم مردم خشن و پست و اعراب باديه نشين‌