بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٨٠ - آيا اخلاق قابل تغيير است؟

او مشكل است و خيلى بايد خود را رياضت بدهد، اما داشتن مزاج حرارتى، از او سلب اختيار نمى‌كند. همچنين كسى كه در مناطق مرطوب بزرگ شده است، مزاج او اقتضا دارد به بعضى مسائل كم‌اهميت بدهد، ولى اين اجبارى نيست و مى‌تواند كارى بكند كه حس غيرت را در خود تقويت كند.

اين عده از علماى اخلاق مى‌گويند جلو اقتضاى مزاج را با عقل و دورانديشى كه خداوند در وجود انسان قرار داده است، مى‌توان گرفت و با عقل و تدبير جوانب كار را ملاحظه كرد و تصميم صحيح گرفت؛ حتى مشاهده شده است حيوانات هم تربيت شده‌اند. سگ درنده را مى‌شود تربيت كرد و سگ شكارى بار آورد كه با تحريك صياد به طرف صيد برود و وقتى آن را گرفت به طرف او برگردد كه به اصطلاح فقهى اين را كلب معلّم (تعليم داده شده) مى‌گويند. پس اگر سگ درّنده قابل تربيت و تربيت‌پذير است، به طريق اولى خلق و خوى انسانها هم عوض مى‌شود و تحت تربيت صحيح قرار مى‌گيرد و اين‌طور نيست كه انسان قابل تربيت نباشد.

در پايان ما همين نظريه را تأييد مى‌كنيم كه اخلاق انسانها، چه معلول مزاج باشد و چه معلول وراثت و يا محيط، در هر حال تغييرپذير و تربيت‌پذير است. تفصيل مطلب در پايان نقل اقوال مى‌آيد.

٣. قول سوم اين است كه بعضى از علما تفصيل داده و گفته‌اند بعضى از خلق و خويها طبيعى و تغييرناپذير است؛ مثل علاقه فرزند به پدر و مادر، و علاقه به وطن و خويشان و اقوام و... بعضى ديگر از خلقها در اثر محيط و تربيت خانوادگى حاصل مى‌شود و اكتسابى است و قابل زوال و تعويض است.

جواب ما به اين تفصيل اين است كه گرچه يك قسم از خلقيات طبيعى است - مثل علاقه به وطن، و يا هنگام نزاع ميان فرزندمان با ديگرى، جانب اولاد را مى‌گيريم - ولى ما ضمن اينكه طبيعت را امر باطلى نمى‌دانيم، معتقديم مى‌شود