بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٧٨ - آيا اخلاق قابل تغيير است؟

است، زوال نمى‌پذيرد. همچنين آنان كه در مناطق سردسير زندگى مى‌كنند و مزاجشان سرد است، اخلاقشان ملايم است. تمام خلق و خوهاى خوب و بد ديگر هم اين‌گونه‌اند.

٢. بعضى ديگر معتقدند به‌طور كلى تمام خلقيات خوب و بد، قابل دگرگونى و زوال‌اند. خلقهاى بد را مى‌شود به خلق خوب و خلقهاى خوب را مى‌توان به بد تبديل كرد. بر اين اساس، نفس انسان خوپذير است؛ اگرچه بگوييم اخلاق مولود مزاج است.

براى روشن شدن مطلب لازم است قدرى دربارهء مزاج توضيح دهيم. امتزاج در لغت به معنى مخلوط كردن است و از نظر علمى، مزاج كيفيّتى است معتدل براى اجزاى يك مركب؛ مثلا اگر شش ليتر آب بسيار سرد را با شش ليتر آب بسيار گرم مخلوط كنيم، دوازده ليتر آب مى‌شود كه نه زياد گرم است و نه زياد سرد؛ بلكه ملول (ولرم) است. اين كيفيت معتدل و بين‌بين كه براى تمام ذرات آب است، در اثر امتزاج و اختلاط اجزاى سرد و گرم حاصل شده است؛ بدين گونه كه در يكديگر تأثير متقابل گذاشتند و در اثر مجاورت و همسايگى تعديل شدند و هماهنگى پيدا كردند. اين حالت معتدل را اصطلاحا مزاج مى‌گويند. بنابراين مزاج كيفيت معتدل عارض بر اجزاى ماده، در اثر تركيبات گوناگون پيدا مى‌شود.

فلاسفه مى‌گويند با اينكه خداوند بخيل نيست، به‌طور كلّى در اين عالم ماده هر چيزى، چيزى نخواهد شد، آنها مى‌گويند علت اينكه سنگها آدم نيستند و پنبه زردآلو نيست، اين است كه نقص از اين طرف است كه در عالم ماده هر امر مادّى قابليت پذيرش هرگونه صورت كمالى را ندارد و به اصطلاح مى‌گويند:

قبول مادّه شرط است در افاضهء فيض وگرنه بخل نباشد ز مبدأ فيّاض

جزاى مادّه در اثر تركيب با يكديگر، مزاجهاى مناسبى پيدا مى‌كنند و آن ـ