بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٢٧ - منشأ پيدايش صفات پسنديده و ناپسند

غضب از قوهء عقل؛ به‌طورى كه انسان از افتادن در مهلكه‌ها حفظ شود و عدالت عبارت است از اطاعت قوهء واهمه از قوهء عاقله و پيروى آن در تمام تصرفاتى كه عقل در بدن دارد.

صفات ممدوح و مذموم قوا

علم و معرفت، صفت و خلق نيك عقل است و جهل، صفت ذميمهء آن و خلق نيكوى قوهء غضب، حلم و بردبارى و صفت مذموم آن، غضب و خشم است و قناعت، خلق حسن براى قوهء شهوت است و حرص و طمع صفت مذموم آن.

منشأ پيدايش صفات پسنديده و ناپسند

بدون شك در مقابل هر صفت نيكى، خلق بدى است كه ضد آن است و قبلا گفته شد اجناس همه فضايل و خوبيها چهار چيز است؛ در نتيجه، اجناس صفات رذيله هم چهار چيز است: اول جهل كه ضد حكمت است و دوم جبن و ترس كه ضد عدالت است.

هر فضيلتى حد معيّن و وسطى دارد كه تجاوز از آن به رذيلت و افراط (زياده‌روى) يا تفريط (كوتاهى) منجر مى‌شود و استقامت در پيمودن طريقهء اوصاف حميده، كه حكم حد وسط را دارند، به منزله حركت در خط مستقيم است. پس در مقابل هر جنسى از صفات حميده، دو جنس از صفات ذميمه وجود دارد و چون اجناس فضايل چهار قسم است (عدالت، عفت، شجاعت، حكمت)، انحراف از آنها در طرف افراط و تفريط، موجب هشت صفت رذيله مى‌شود كه به منزلهء اجناس بقيهء رذايل و بديها هستند. اين هشت صفت عبارت‌اند از:

[١] جربزه و بلاهت: از افراط و زياده‌روى در حكمت، رذيله‌اى به نام جربزه پديد مى‌آيد كه ثبات نداشتن فكر در موضع و جاى معيّن و متمركز نبودن آن، از