بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٨٦ - راههاى تربيت

نتيجه اينكه در مكتب تربيتى سوم، موضوع فضيلت‌خواهى و غير فضيلت به كلى فراموش مى‌شود و هدفى كه در مكتب اول و دوم، فضيلت انسانى بود، به هدف عالى‌ترى يعنى ذات مقدس خدا تبديل مى‌شود و بعضى امورى كه در آن دو مكتب جزء فضايل محسوب مى‌شود، در اين مكتب جزء فضايل به حساب مى‌آيد و بالعكس.

راههاى تربيت

عرض شد سه راه براى تهذيب نفوس از اخلاق رذيله و تربيت آنها به اخلاق حسنه، در كلمات حكما و علما اخلاق ذكر شده كه در مباحث نفس به آن پرداخته‌اند. طريقه اول و دوم از سوى فلاسفه و طريقه سوم از سوى عرفا مطرح شده است. اين راهها عبارت‌اند از:

[١] توجه دادن به آثار و غايتهاى دنيايى كارهاى خوب و بد، ٢. توجه دادن به نتايج آخرتى اعمال، ٣. عشق و محبّت.

هنگام بيان آثار اعمال شايسته و يا ناپسند، بايد به گونه‌اى به شخص آگاهى دهيم كه كارها و اخلاق ناپسند را ترك كند و اعمالى را كه فضيلت‌آور و موجب اخلاق نيك است، انجام دهد؛ مثلا براى تهذيب نفس از رذيلهء طمع به شخص طمعكار بگوييم به قول امير المؤمنين (ع) ذلّ من طمع؛ كسى كه طمعكار باشد و چشمداشت به دست مردم دارد، اين شخص ذليل مى‌شود و جامعه نگاه تحقيرآميز به او خواهد داشت؛ اما كسى كه قناعت كند، عزيز مى‌شود: عزّ من قنع. همچنين به كسى كه فداكارى نمى‌كند و راحت‌طلب است و دنبال كارهاى سودمند براى جامعه نمى‌رود، بگوييم كه در بين جامعه بى‌ارج و منزلت خواهى بود و در مقابل، انسان فداكار مورد ستايش و تمجيد جامعه قرار مى‌گيرد و مردم او را دوست خواهند داشت و رأى و نظر او مورد قبول آنان خواهد بود. اين آگاهى دادن ـ