بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٢٧٢ - روزنهء اميد

توبه در رحمت و لطفى از الطاف الهى است و اين به معنى دل و جرأت دادن به بدكاران نيست؛ بلكه مى‌فرمايد بر فرض صدور گناه، راه ترميم وجود دارد. فرق است بين اينكه بگويند هر معصيتى مى‌خواهى مرتكب شو، خدا كريم است، و بين اينكه بگويند نبايد معصيت مى‌كردى، اما اگر دچار گناه شدى، باز هم راه بازگشت و اصلاح هست.

پس در اينجا بحث در رتبه متأخر از گناه است؛ يعنى ابتدا مى‌فرمايد گناهى نكن، اما حال كه گناه كردى، مأيوس نباش و همواره راه بهشت براى تو باز است. گويا خداوند، به قول اصوليان، به صورت ترتّبى مى‌فرمايد: گناه و معصيت نكن؛ اما اگر مرتكب معصيت شدى، توبه كن.

امام سجاد (ع) در دعاى ابو حمزه ثمالى مى‌فرمايد:

الهى لم اعصك حين عصيتك و انا بربوبيّتك جاحد و لا لامرك مستخفّ.

مضمونش اين است كه خدايا، وقتى تو را عصيان كردم چنين نبود كه ربوبيت تو را منكر شوم و امر تو را سبك شمرم و وعده عذاب تو را ناديده انگارم. اما چه كنم كه صحنه‌اى پيش آمد و اين نفس امارّهء سركش، گناه را در نظر من خوب جلوه داد و بدبختى من هم آن را كمك كرد و آنچه نبايد بشود، شد. خدايا، در روز قيامت آنها كه مى‌خواهند از من حساب و كتاب بكشند، چه كسى مرا نجات مى‌دهد؟ به ريسمان چه كسى چنگ بزنم، اگر تو ريسمان غفاريّت و لطف خود را از من قطع كنى؟ آيات ٥٣ و ٥٤ سوره زمر مضمون اين دعا را بيان مى‌كند. گويا بنده مى‌گويد حالا كه گناه انجام شد، چه كنم؟ خداوند مى‌فرمايد: راه آن توبه است. خود را اصلاح نماييد و از رحمت خدا نااميد نباشيد.