بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٢٦ - ثمرهء تهذيب قواى نفس

درآورد، تصرفات و افعال قوا بر وجه صلاح و صحيح خواهد بود و تحت ترتيب عقل به كمال و فضيلت و پاكيزگى مى‌رسند و حتى خود قوهء عاقله، با تهذيب و پاكى به كمال مى‌رسد.

ثمرهء تهذيب قواى نفس

علماى اخلاق مى‌فرمايند از تهذيب و پاكيزگى قوهء عاقله، صفت حكمت حاصل مى‌شود و از تهذيب قوهء عامله، يعنى واهمه، عدالت ظاهر مى‌گردد و از تهذيب قوهء غضب، شجاعت حاصل مى‌شود و از تهذيب و تزكيه قوهء شهوت، عفت پديد مى‌آيد. همچنين آنها گفته‌اند اين چهار صفت و فضيلت به منزلهء اجناس اخلاق فاضله، و منشأ و مصدر همه صفات حسنه‌اند؛ مثلا شجاعت، منشأ صفاتى چون: صبر، علوّ همت، حلم، وقار و... مى‌شود، و عفت، سبب سخا و حيا و امانت و گشاده‌رويى و... مى‌گردد، و حكمت مصدر و منشأ صفاتى چون فراست، حسن تدبير و توحيد مى‌گردد. بنابراين سرّ همهء اخلاق حسنه، اين چهار صفت و فضيلت است.

در اينجا مناسب است به معناى اين صفات نيز اشاره كنيم. حكمت عبارت است از شناختن حقايق موجودات، آن‌گونه كه هستند و آن بر دو قسم است:

[١] حكمت نظرى؛ ٢. عملى. حكمت نظرى به معنى علم به حقايق موجوداتى است كه وجود آنها به قدرت و اختيار ما نيست و مربوط است به الهيات، طبيعيات و رياضيات. حكمت عملى كه مربوط است به چگونه بودن و چگونه زيستن كه عبارت است از سياست مدن (شهرها)، تدبير منزل، و تهذيب اخلاق. و عفت به معناى اطاعت قوهء شهويّه از قوهء عاقله و سركشى نكردن از امر و نهى عقل است؛ به حدى كه شخص داراى حكمت، از بند اسارت و بندگى هوا و هوس رها شود. شجاعت يعنى انقياد و فرمانبردارى قوّه‌