بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٩٩ - علم خدا به مصالح بشر

ذلِك على اللّهِ يسِيرٌ. `لِكيْلا تأْسوْا على‌ ما فاتكُمْ و لا تفْرحُوا بِما آتاكُمْ و اللّهُ لا يُحِبُّ كُلّ مُخْتالٍ فخُورٍ؛ [١] هر رنج و مصيبتى در زمين (از قبيل قحطى و فقر و ستم) و يا در نفس شما (مثل درد و ترس و مرض و غم) به شما مى‌رسد، همه در كتاب (لوح محفوظ) پيش از آنكه دنيا را ايجاد كنيم، ثبت است و به تحقيق به وجود آوردن آن بر خدا آسان است. اين را بدانيد تا هرگز بر آنچه از دست شما مى‌رود، دلتنگ نشويد و به آنچه به شما رسد، دلشاد و مغرور نگرديد و خداوند هيچ متكبر خودستايى را دوست نمى‌دارد.

مى‌فرمايد مصيبتهاى مالى و جانى در كتاب تقدير الهى قبل از آفرينش انسانها و آسمان و زمين، مقدّر و مقرّر شده است. وقتى توجه كنيم كه پيشامدها و حوادث به تقدير خدا است، اين خوش‌بينى در ما ايجاد مى‌شود كه هرچه پيش آيد، خير و صلاح ما است. اين همان توجه به مبدأ و خالق عالم هستى است كه منشأ رضا و تسليم مى‌شود و حقيقت آن به فلسفهء خوش‌بينى برمى‌گردد. شاعر مى‌گويد:

جهان چون خطّ و خال و چشم و ابروست كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست

‌ هرگاه كه به مجموعهء صورت انسان نگاه مى‌كنيم، مى‌بينيم هر چيزى مناسب و نيكو است. در نظام آفرينش هم، هر چيز بجا، موزون و هماهنگ است. به قول حاجى سبزوارى در منظومهء حكمت:

ما ليس موزونا لبعض من نقم ففى نظام الكلّ كلّ منتظم

وقتى با ديد كلى به جهان نظر مى‌كنيم، هر چيزى موزون و براساس حكمت و نظم و حساب است و بعضى امور كه در نظر بعضى نقمت به حساب مى‌آيد، در مجموع صلاح و خير است. به قول شاعر:

[١] حديد (٥٧) آيات ٢٢ و ٢٣.