بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ١١٤ - فطرى بودن دين

بين علما و مفسران بحث است كه آيا اجرها و عذابهاى اخروى كه در اثر اعمال دنيايى است، قراردادى است يا سببى و مسبّبى. اين بحث، مفصل است كه فعلا وارد آن نمى‌شويم، ولى اجمالا آنچه مى‌توان در اينجا گفت اين است كه بعضى آيات قرآن، اين ارتباط تكوينى و سببى و مسبّبى را تأييد مى‌كند؛ بلكه بالاتر، اين ارتباط از قبيل تجسّم اعمال و ظهور عينى است؛ يعنى وقتى در قيامت كه /يوْم تُبْلى السّرائِرُ [١] (روز آشكار شدن باطنها و رازهاى درون) است، پرده از اعمال دنيايى ما برداشته شد، مى‌بينيم همان اعمال، ثواب و عقاب آخرتى‌اند. قرآن مى‌فرمايد:

يوْم تجِدُ كُلُّ نفْسٍ ما عمِلتْ مِنْ خيْرٍ مُحْضراً و ما عمِلتْ مِنْ سُوءٍ تودُّ لوْ أنّ بيْنها و بيْنهُ أمداً بعِيداً؛/[٢] روزى كه هر شخصى كار نيكو كرده، آن را پيش روى خود حاضر بيند و آنچه بد كرده، آرزو مى‌كند اى كاش ميان او و كار بدش مسافتى دور، جدايى بود!

اين آيه شريف دلالت دارد كه نفس عمل در قيامت حاضر و مجسّم مى‌شود و ثواب و عقاب مسبّب از اعمال و نتيجهء قهرى آنها است.

همچنين خداوند مى‌فرمايد:

و منْ يعْملْ مِثْقال ذرّةٍ شرًّا يرهُ؛ [٣] كسى كه به اندازه يك مثقال كار ناپسندى انجام داده باشد، خود آن عمل را در قيامت مى‌بيند.

اين آيه به‌طور صريح بر تجسم عينى اعمال دلالت مى‌كند و آيات بى‌شمار ديگرى نيز بر اين معنا دلالت دارند.

[١] طارق (٨٦) آيهء ٩.

[٢] آل عمران (٣) آيهء ٣٠.

[٣] زلزال (٩٩) آيات ٧ و ٨.