بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ١١٣ - فطرى بودن دين

از آنجا كه دين و طريقت الهى فطرى است و مطابق فطرت و نيازهاى انسان قرار داده شده و خداوند آن را براساس حق و عدالت قرار داده است، معرفت صحيح به چنين دينى هم انسان را به آيين و دستورهاى آن دعوت مى‌كند و دين و دنيا و آخرت و حيات دنيا را هماهنگ و در راستاى يكديگر مى‌بيند. هركس بخواهد برخلاف قانون الهى و طبيعت حركت كند و قانون خلقت را تبديل كند، ناكام خواهد شد و حركت برخلاف خلقت مثل اين است كه شخصى بخواهد به جاى تنفس از راه بينى، با دهان تنفس كند و به جاى حركت به وسيله پاها، با دستهاى خود راه برود و با پاهاى خود اشيا را بردارد.

آيا اجر و عذاب آخرت، اعتبارى است؟

دانستيم كه پيروى از دستورهاى دين داراى اجر اخروى است و توجه به پاداش اخروى اعمال، زمينه‌ساز تهذيب اخلاق، تصفيه نفوس و متصف شدن آنان به اخلاق پسنديده است. در اينجا اين بحث مطرح مى‌شود كه آيا ارتباط اجر و عذاب آخرتى با اعمال دنيايى، از قبيل ارتباط جعلى و قراردادى و اعتبارى است يا تكوينى و سببى و مسبّبى؟

ارتباط جعلى بين اعمال با جزاى آنها، به اين معنا است كه كيفر اعمال را نظير مجازاتهاى دنيايى بدانيم؛ مانند مجازاتهايى چون جريمه، زندان و شلاق كه براى سارقان و خلافكاران تعيين و مقرّر شده و رابطه اين‌گونه تخلفات با مجازاتها براساس قانون، قراردادى و جعلى است.

گاهى نتيجه اعمال قراردادى نيست؛ بلكه تكوينى است؛ مثلا اگر راننده درست رانندگى نكند و سرعت غير مجاز داشته باشد، ممكن است تصادف كند و يا در درّه‌اى پرتاب شود و به خود و مسافران آسيب برساند كه اين نتيجه، براساس قرارداد و جعل قانونى نيست؛ بلكه نتيجه تكوينى عملكرد راننده است.