بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٦٠ - اهميت تزكيه نزد خداوند

تفاوت ملكه و حال: كيف نفسانى يا سريع الزّوال است و يا ثابت و پابرجا. اگر به گونه‌اى باشد كه زود زايل و برطرف شود، به آن اصطلاحا «حال» مى‌گويند؛ مثلا انسان گاهى به‌طور موقت مى‌ترسد و سپس ترس او به زودى زايل مى‌شود، و يا خجالت مى‌كشد و بعد برطرف مى‌شود. خجالت و ترس مربوط به روح است و سرخ شدن رنگ چهره در اثر خجالت و يا زرد شدن آن، از آثار همان حالت روحى است كه كيفيت نفسانى عارض بر نفس و روح انسان است و بعد از مدتى زايل مى‌شود.

بنابراين به صفت زودگذرى كه عارض بر نفس آدمى مى‌شود، در اصطلاح «حال» مى‌گويند و اگر آن صفت نفسانى و كيفيت باطنى بادوام و ثبات و در نفس و جان انسان بنشيند و پابرجا باشد و حكومت و سلطنت كند، به آن «ملكه» مى‌گويند. در نتيجه، ملكه صفتى است روحى و ثابت در نفس كه به راحتى و آسانى منشأ بروز و صدور افعال مى‌شود. اخلاق مجموعه‌اى از خلق و خوهاى ثابت است كه بر جان‌ودل انسان نشسته و در حقيقت آن‌چنان بر نفس احاطه يافته‌اند كه آن را به سوى خوب و بد، و خير و شر، سوق مى‌دهند و به افعال پسنديده و يا ناپسند وامى‌دارند. اخلاق در ابتدا به صورت حالات است و كم‌كم ممكن است تبديل به رفتار و منش و ملكه يا عادت شود.