بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٣٦ - اقتضائات نفس

اقتضائات نفس

خداوند در قرآن از قول حضرت يوسف مى‌فرمايد: إِنّ النّفْس لأمّارةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رحِم ربِّي؛ [١] شأن و اقتضاى نفس اين است كه زياد انسان را به بدى وامى‌دارد.

يكى ديگر از شئون و اقتضائات نفس حرص شديد است كه او را در يافتن كمال مطلق به بيراهه مى‌برد. قرآن مى‌فرمايد: إِنّ الْإِنْسان خُلِق هلُوعاً `إِذا مسّهُ الشّرُّ جزُوعاً `و إِذا مسّهُ الْخيْرُ منُوعاً؛/[٢] اين انسان اصلا حريص خلق شده است؛ به گونه‌اى كه اگر بدى به او برسد، زود دادوفرياد و بى‌تابى مى‌كند و اگر خير و خوبى به او برسد، ناسپاس است و مانع از اين مى‌شود كه خير به ديگران برسد.

يكى ديگر از شئون انسان، در فزون‌طلبى، ظلم و جهل است كه قرآن از آن به ظلوم و جهول تعبير مى‌كند. مى‌فرمايد: ِنّهُ كان ظلُوماً جهُولاً؛ [٣] بى‌گمان انسان بسيار ستمكار و نادان بود كه بار امانت را به دوش كشيد. و در مورد مال‌دوستى انسان مى‌فرمايد: {/قُلْ لوْ أنْتُمْ تمْلِكُون خزائِن رحْمةِ ربِّي إِذاً لأمْسكْتُمْ خشْية الْإِنْفاقِ و كان الْإِنْسانُ قتُوراً؛ [٤] به مردم بگو اگر شما مالك خزائن رحمت پروردگار مى‌شديد، مردم را از گرسنگى مى‌كشتيد و از ترس فقر، انفاق نمى‌كرديد و همواره انسان قتور، يعنى ممسك، بخيل و خشك، است. همهء اين موارد كه از اقتضائات نفس است، اگر تعديل نشوند، انسان را به گمراهى مى‌كشانند و مى‌توان گفت همه اينها از شئون امّاره بالسّوء بودن نفس است كه او را امر به حرص و ولع، مال‌دوستى، ظلم، جهل و بخل، مى‌كند.

[١] يوسف (١٢) آيهء ٥٣.

[٢] بقره (٢) آيات ١٩-٢١.

[٣] احزاب (٣٣) آيهء ٧٢.

[٤] اسراء (١٧) آيهء ١٠٠.