بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ١٢٣ - خلاصهء بحث روشهاى تربيتى

خود هنگام رويدادهاى ناگوار و پيشامدهاى سخت، خود را مملوك واقعى حق مى‌دانند و معتقدند كه پيدايش همه، از خدا است و همه به سوى او بازمى‌گردند. با چنين اعتقادى، جزع و بى‌تابى و غفلت در برابر حوادث به كلى از كانون دل آنها ريشه‌كن مى‌شود، چون خدا را مالك حقيقى وجود، افعال، زندگى، مال و فرزند خود مى‌دانند. مؤمنان بر اين باورند كه خداوند هرگونه بخواهد، در آنها تصرف مى‌كند. مسلم است انسان از ملك و فرمانروايى و دارايى خود لذت مى‌برد و از فقدانش اندوهگين مى‌شود؛ ولى كسى كه همه چيز را مال خدا مى‌داند ديگر غم و غصه‌اى ندارد و مى‌داند همه چيز از او است و هرطور صلاح بداند، در ملك خود تصرف مى‌كند.

خلاصهء بحث روشهاى تربيتى

تاكنون سه روش و مكتب تربيتى براى اصلاح نفس و تهذيب اخلاق بيان شد:

[١] توجه دادن به منافع و آثار دنيوى ملكات و اخلاق فاضله؛ مثل اينكه بگوييم عفت و قناعت انسان را سربلند و در انظار ديگران عزيز و بزرگ مى‌سازد يا بگوييم علم و دانش چراغ زندگى است و عالم را محبوب مردم قرار مى‌دهد و علم، نگهبان انسان است و انسان، نگهبان مال و...

اين مكتب تربيتى در مرحله پايين قرار دارد. هرچند عده‌اى علم اخلاق را بر پايه آن استوار ساخته‌اند و دانشمندان اخلاقى يونان طرفدار آن هستند، ولى قرآن مجيد اخلاق را بر اين روش استوار نمى‌كند؛ بدين جهت كه در اين مسلك، تمام توجه و عنايت در انتخاب صفات خوب و بد، انظار عمومى و پسند جامعه و جنبه‌هاى دنيايى است و اگر هم در قرآن در مواردى براى خودسازى بعضى، از اين شيوه استفاده شده، در واقع، منافع و آثار اخروى آن مورد نظر است. البته ممكن است براى افرادى كه ديدشان محدود به دنيا